Gizli Müsavat təşkilatı

(1926-cı ilə qədər davam edən mübarizə )
Gizli təşkilatın üzə çıxarılması əməliyyatı 1926-cı ilin Oktyabr ayına qədər davam etmiş və 34 nəfər həbs edilmişdir.
Onları 1923-cü ildə ləğv edilmiş birinci gizli təşkilatın və onun hərbi qolunun bərpa edilməsində, casusluq fəaliyyətində, xarici dövlətlərə kəşfiyyat xarakterli məlumatların ötürülməsində, AK(b)P-ni və dövlət strukturları içəridən dağıtmaq cəhdlərində, Azərbaycanda hakimiyyəti ələ keçirmək cəhdində ittiham etmişdirlər.
28 fevral 1927-ci il tarixli ADSİ kollegiyasının məhkəmə iclasının qərarı ilə Dadaş Həsənov, Mövsüm İbrahimov, Cavad Axundov və Mir Bağır Seyid Pzayev güllələnməyə, gizli təşkilatın qalan üzvləri isə altı ildən on ilə qədər sürgünə məhkum edilmişdirlər.
Onlar Moskvanın Butırka adlanan siyasi həbsxanasına göndərildilər, sürgündə onların bir çoxları həlak oldu. Qərar 6 aprel 1927-ci il tarixində yerinə yetirilmişdir.
Qeyd: Fotodakı şəxslər Gizli Müsavat təşkilatının fəalları Dadaş Həsənov (4), Əhməd Hacınski (1), İsmayıl Qasımzadə (2) və başqalar NKVD-ninı həbsxasında.

İstinad: “Difai təşkilatı”

Advertisements

MİKAYIL MÜŞFİQİ DİRİ-DİRİ DİVARA HÖRÜBLƏR


“Mən 31 oktyabrda feysbuk səhifəmdə yazmışdım ki, ciddi bir dövlət qulluqçusundan Mikayıl Müşfiqin bir binanın zirzəmisində diri-diri divara hörüldüyünü eşitmişəm və qoy dövlət orqanları bunu araşdırsın. Bu xəbəri bir sıra saytlar da yaydı və topluma bəlli oldu, ancaq aradan 8 gün keçsə də reaksiya yoxdur.
8 noyabrda isə feysbuk səhifəmdə bunları yazdım:
“Mən bu məlumatı çox ciddi bir dövlət işçisindən 2003-cü ilin aprelində onun kabinetində eşitmişəm. Həmin şəxs Müşfiqin repressiyadan sonrakı həyatını öyrənməyə Azərbaycanda, məncə, ən çox əmək sərf etmiş adamdır.
O, sənədlərdə Müşfiqin pəncərəni örtdürməsindən sonra müfəttişin yazdığı raportu və Stalinin büstünün başını şillələdikdən sonra Azərnəşr işçisinin yazdığı raportu şəxsən oxuduğunu deyib. Əlavə etmişdi ki, Müşfiqin meyitinin boynuna tros keçirilib ayağına daş bağlanaraq Nargin adası yaxınlığında dənizə atıldığını düşünürdüm, çünki o, Stalinin büstünün boynuna tros keçiriləcəyini demişdi.
Buna görə də mən gəmi kirələdim, dalğıclar tutdum, Müşfiqin meyitinin dənizə atılmasında iştirak etdiyi söylənilən bir tatarı və sonralar Üzeyir bəyin ev muzeyinin direktoru olmuş Ramazan Xəlilovu da özümlə götürdüm. Dalğıclar bir neçə dəfə dənizin dibinə ensələr də nəticəsiz oldu.
Əliboş geri qayıdarkən yolda tatar mənə dedi ki, Müşfiqi lazımi yerdə axtarmırsan. O, mənə dedi ki, bildiyimə görə, Müşfiqi şəhərdə məşhur bir binanın zirzəmisinin aşağıdan 3-cü qatında divara diri-diri hörüblər.
Mənbə: Ədalət Tahirzadə

İstinad: “Difai” tәşkilatı

müәllif:Qulizadә Nәcmәddin

Bәşәr tarixindә әn dәhşәtli hadisә-ABŞ-ın Yaponiyanın Naqasaki vә Xiroşima şәhәrlәrinә atom bombası atması

image

image

image

06 Avqust 1945 vә 9 Avqust 1945-ci ildә ABŞ Yaponiyanın Naqasaki vә Xiroşima şәhәrlәrinә atom bombası atması bәşәr tarixindә әn dәhşәtli hadisәlәrdәn biridir.Xiroşima vә Naqasaki hadisәsi ABŞ “demokratiyasını” dünyaya göstәrdi.Bu hadisәnin baş verdiyi gündәn-6-9 Avqust 1945-ci ildәn bәri Yaponiyanın Naqasaki,Xirosima vә yaxınlıqdakı şәhәrlәrdә  300 000 yaxın insan hәlak olmuşdur.Hәlak olanların 40%-dәn çoxu partlayışdan sonra şәhәrdә yaranan radiyasiyadan mәhv olmuşdur.İlk amerikan nüvə bombardmanının əsas hədəfi Hiroşima olmuşdur. (ehtiyat üçün Kokura və Naqasaki şəhərləri idi) Trumen tərəfindən verilən əmrdə atom bombasının 3 avqustdan sonrakı hər hansı bir tarixdə atılmasına hava şəraiti mane olurdu. 6 avqust 1:45 radələrində B 29 amerikan bombarmançı təyyarəsi polkovnik Pol Tibbetsin başçılığı altında “Balaca oğlan” atom bombası ilə birlikdə Tinian adasından qalxmışdır. Buradan Hiroşimaya qədər 6 saatlıq yol idi.Tibebtsin təyyarəsi (“Enola Gay”) digər 6 təyyarənin də daxil olduğu birləşmənin tərkibində uçurdu. Bu birləşmə ehtiyat təyyarə “Top Secret”, iki nəzarət və 3 kəşfiyyat ( “Jabit III”, “Full House” və “Street Flash”) təyyarələrindən ibarət idi. Naqasaki və Kokuraya göndərilən kəşfiyyat təyyarələrinin komandirləri bu şəhərlərin üzərinin buludlu olması xəbərini vermişdir. Üçüncü kəşfiyyat təyyarəsinin pilotu mayor İzerli Hiroşima üzərində səmanın aydın olması xəbərini və “İlkin hədəfi bombalayın” siqnalını vermişdir.
Səhər təxminən saat 7-ə yaxın yapon hava radarları bir neçə amerikan təyyarəsinin yaxınlaşdığını və Yaponiyanın cənub hissəsinə doğru uçma xəbərdarlığını vermişdir. Hava həyəcanı elan olunmuş və Hiroşima da daxil olmaqla çoxlu şəhərlərdə radio xəbər dayandırılmışdır. Təxminən 08:00-da Hiroşima şəhərinin radarını izləyən operator yaxınlaşan amerikan təyyarələrinin sayının çox az olmasını bildirmiş və nəticədə hava həyəcanı ləğv edilmişdir. Amerikan bombardmançılarının kiçik qrupu üçün yanacaq və təyyarələrə qənaət məqsədilə yaponlar bu təyyarələri qovmamışdılar. Radioda standart xəbər kimi bombadan qorunmaq üçün sığınacaqlara getmək məsləhət görülmüşdür. B 29 təyyarələrinin isə kəşfiyyat məqsədilə gəlməsi bildirilmişdir.
Yerli vaxtla səhər saat 8-də 9 km yüksəklikdə olan B 29 təyyarəsi Hiroşimanın üzərinə ilk atom bombasını atmışdır. Atom bombası 576 m yüksəklikdə partlamışdır. Partlayış anının saat 08:15-də baş verməsi göstərilir.
Hadisə haqqında ilk ictimai xəbər Hiroşimaya atom hücumunun baş verməsindən 16 saat keçmiş Vaşinqtondan gəlmişdir.Partlayışın episentrinə yaxın olan şəxslər anındaca ölmüş və onların bədəni hissələrə ayrılaraq ətrafa dağılmışdır. Həmin vaxt havada uçan quşlar yanmış, quru yanan materiallar isə (məsələn, kağız) partlayışın episentrinə 2 km qalmış yanmışdır. İşıq şüalanması paltarı yandıraraq onun qara rəsmini bədəndə həkk etmişdir. İnsan siluetləri isə divarda qalmışdır. Evdən kənarda olan insanları isə işıq parıltısı kor etmişdir. Episentrin yaxınlığında olan hər şeyi partlayış dalğası dərhal yox etmişdir. Partlayış  dalğası evin içində olan bir yeniyetməni evdən çölə atmışdır. Episentrdən 800 m məsafədə yerləşən 90 % insan bir neçə dəqiqədən sonra ölmüşdür.
Partlayış dalğası 19 km -ə qədər məsafədə yerləşən pəncərələri məhv etmişdir. Şəhərdə eyni vaxtda çoxlu sayda kiçik yanğınlar yaranmış və yaranmış güclü külək episentrə doğru istiqamət almışdır. Alov şəhərin 11 km²-dən çox hissəsini əhatə eləmişdir.

Turan və bozqurd

Turan — Tarixi baxımdan Orta Asiya və Mavərünnəhir adlanan bölgənin adı. Geniş mənada isə türklərin yaşadığı bütün əraziləri bildirir.

Turan adına ilk dəfə Firdovsinin Şahnamə əsərində rast gəlinir. İran-Turan müharibələrində Əfrasiyabdan da Turan şahı kimi bəhs olunur. Turan sözü XIX əsrdən etibarən həm də idealogiya rəmzinə çevrilib. Bu idealogiya Türk tarixində siyasi, hərbi və mədəni sahələrə öz təsirini göstərib. Azərbaycanda Turançılıq idealogiyasının ən məşhur daşıyıcılarından biri Əli bəy Hüseynzadə olub. Həmçinin tanınmış Azərbaycan şairi və repressiya qurbanı Hüseyn Cavid bu ideologiyanın daşıyıcısı olub və təsadüfi deyil ki öz qızına Turan adı verib.

 

Turan ovalığı Qazaxıstanın, Özbəkistanın və Türkmənistanın ərazisində yerləşmişdir. Düzənliyinin uzunluğu təxminən 2000 km-dir. Turan ovalığı Qərbi Sibir ovalığı ilə Turqay dərəsi ilə birləşir. Qazaxıstanın daxilində Sırdərya çayı Turan ovalığını iki hissəyə bölür. Ovalığın çox hissəsi Qaraqum Qızılqum, Muyunkum və başqa səhralarla əhatə olunur; bu yerdə hündürlük 922 metrə qədər təşkil edir.

Süni suvarma şəraitində əkinçilik inkişaf etmişdir; həmçinin ovalıqdan otlaq kimi istifadə olunur. Neft və təbii qaz (Mangistau neft-qaz rayonu) yataqları tapılmışdır.

Kəskin kontinental, yarımsəhra quru-çöl iqliminə malikdir. Cənub hissəsi subtropik iqlimdir.

 

Bozqurd

Bozqurd – türk, monqol və altay mifologiyasında müqəddəs heyvandır. Boqkaskır, Çaqkurd sözləri eyni mənanı verir. Monqollar Börteçine (Börteşına, Börtöşono) deyirlər. Göyqurd və ya “Göybörü/Gökbörü/Kökbörü” təbiri də yenə istifadə edilir.

Türk mifologiyasında yeri və dəyəri.

Yol göstərici, müqəddəs qurd, bütün türk və monqol tayfalarının ortaq onqonudur. Bəzi türk ve monqol boyları, nəsillərinin bu müqəddəs varlıqdan törədiyini inanırlar. Çox vaxt soyun bir qolu Göyqurddan, digər qolu isə Göygeyikden gəlməkdədir.[1] Qurd sürülərinin başında durub onları idarə edən qurdlara Göyqurd deyilir. Kasqır və Börü ifadələri müxtəlif ləhcə və şivələrdə qurd deməkdir. Bozqurd səmanı təmsil edir. Alageyik isə yer üzünün simvoludur. Respublikanın ilk illərində türk pulu üzərinə Bozqurd şəkilləri dərc edilmişdir. Göytürklərin göy bayraqlarında kurtbaşı rəsmi vardır. Döyüşçülüyü və döyüş ruhunu, azadlığı, sürəti, təbiəti təmsil edir. Türk xalqının başına bir iş gəldikdə, bir təhdid meydana çıxdığında ortaya çıxar və yol göstərir. Çadırların önünə təpəsində altından kurtbaşı olan dirəklər tikilir. Savaş ruhu (ilahı) qurd görünüşünə bürünər. Altıncı əsrə aid bir daş anıtta qurddan süd əmən bir uşaq betimlenmektedir. Övliyalar zaman zaman qurd cildinə girirlər. Bozqurda “Göy Oğlu” da deyilir. Xalq mədəniyyətində Bozqurd dişinin cibdə daşınmasının nəzərdən qoruyacağına inanılar. Yakut mətnlərində Bosko olaraq bəhs edilir. Qırğızlarda, gəzərkən qurd görmək uğurdur. Yuxuda qurd görmək də yenə xeyirə yozular. Hamilə qadının nəzərdən qorunması üçün yastığının altına qurd dişi və ya dərisi qoyular. Qurdun qoyun sürüsünə dalması və ya axıra girməsi bərəkət sayılardı. Başqırd rəvayətlərinə görə qurd onların atalarının önünə düşərək yol göstərmişdir. Bu səbəblə özlərinə Başqırd (Baş Qurd) deyilmişdir.

Bozqurdların xüsusiyyətləri.

Bozqurdlar qurdların bir növüdür. Bozqurdlar, ümumiyyətlə, evcil heyvanlardan adətən qoyunlara, mallara və atlara tələ “qururlar” və onlar əsla quzulu qoyunlara yarısını isə varsa ailəsinə, yoxsa ova çıxa bilməyəcək qədər yaşlı olan bozqurdlara aparar.

Bozqurdlar qurdlar arasında gələnəyə ən çox bağlı varlıqlardır. Qış gecələrində Şimali Amerikanın ucsuz-bucaqsız düzənliklərində gecələyən insanlar qəribə bir hadisənin şahidi olublar. Onlar deyirlər ki, qurdlar onların yandırdıqları atəşin üç metr yaxınına qədər gəlmiş, dayanıb insanları seyr etmiş və heç bir hərəkət etmədən geri dönmüşlər. İnsanlar isə əsrlər boyunca bozqurda qarşı mənasız bir savaş elan etmiş və onların sayını get-gedə azaltmağa başlamışdır. Qurdlar da insanlardan gördüyü bu vəhşi davranış nəticəsində kimsəsiz bölgələrə çəkilmək məcburiyyətində qalmış və sayları xeyli azalmışdır.

Bozqurdlar məğrur və heç nəyə baş əyməyən heyvanlardır. Onlar heç bir zaman ev heyvanları ola bilməzlər. İnsanla dost olarlar, amma it, ya da başqa heyvan kimi insana tabe olmaz, kölələşməzlər. Çünki bozqurd ev itləri kimi havayı yemək üçün sahibinə yaltaqlanmaqdansa, hürr şəkildə aclıqdan ölməyi üstün tutur. Onlar məğlub ola bilərlər, amma əyilməzlər, öldürülərlər, diz çökməzlər, ovlanarlar, həbsə düşməzlər. Bu baxımdan, türklərin bozqurdları yüksək dəyərləndirmələri əbəs deyil. Belə ki, bozqurdlarda da qədim türk gələnəklərinə uyğun bir həyat tərzi var – ataya bağlıdırlar, bir təşkilat halında yaşayırlar və onlarda da hamının tabe olduğu lider var. Savaş zamanı bozqurdlar da türklər kimi yarım aypara şəklində sıralanaraq hücuma keçirlər. Bozqurdların daha bir maraqlı xüsusiyyətləri var – yeganə heyvandırlar ki, dişi taylarını dəhşətli dərəcədə qısqanırlar. Bütün bu kimi xüsusiyyətlərə görə, türklər azadlıqlarının timsalı olaraq Bozqurdu özlərinə simvol seçiblər. Məhz buna görə, Bozqurd türk hürriyyətinin, türk dəyanətinin simvoludur.

Coser ehramı

Coser ehramı
Coser ehramı
Coser ehramı
Qədim Misir dilində adı
Coser ehramı
Tikili haqqında məlumat
Yeri Sakkara
Tikdirəni Coser (Netyerixet)
Memarı İmhotep
Tarixi III sülalə (e.ə. 2650)
Tipi Çoxqatlı (pilləli) ehram
Həcmi 330.400 m³
İlkin hündürlüyü 62,50 m
Hazırki hündürlüyü 60 m
Sahəsi 121 m × 109 m
Qatı 6
Kult ehramı mövcud deyil
Məxsusluğu Firon Coser
Sakkara

Gfi-set01-pyramide.png
Sakkara
Coser ehramı

Coser ehramı — pilləli ehram olub, günümüzədək gəlib çatan ən qədim daş tikilidir. Doqquz ən hündür ehramdan biri sayılır. Eramızdan əvvəl təqribən 2650-ci ildə memar və vəzir İmhotep tərəfindən Sakkarada məqbərə məqsədilə firon Coserin şərəfinə tikdirilmişdir. Ehram Coserin şərəfinə tikilsə də burada onun bütün ailə üzvləri -arvadları və uşaqları dəfn edilmişdir.

Tədqiqatı[redaktə | əsas redaktə]

Coser ehram kompleksi ilk dəfə 1821-ci ildə Prussiya baş konsulu Haynrix Menu Frayher fon Minutoli və italyan mühəndisi Cirolanio Seqato tərəfindən tədqiq edilmişdir. Bu zaman ehram kompleksinin giriş hissəsi aşkar edilmiş, həmin giriş hissəsində bir küncdə mumiya qalıqları: qızıla tutulmuş kəllə və ayaq pəncəsi tapılmışdır. Firona məxsusluğu təxmin edilən mumiya qalıqları fon Minutoli tərəfindən gəmi ilə Hamburqa aparılarkən gəminin batması nəticəsində itirilmişdir.

1837-ci ildə Con Şae Perrinq sonrakı dövrlərə aid olan məzarlıqları və ehram qalereyasını aşkar etmişdir.

1926-cı ildə Sesil M. Förs sistematik tədqiqatlar aparsa da onun ölümündən sonra bu iş yarımçıq qalır. Ceyms Edvard Kuibel bu işi davam etdirir, lakin o da 1935-ci ildə vəfat edir. İşi fransız tədqiqatçısı Jan-Filip Lauer davam etdirir.

1934-cü ildə kompleksdə digər şəxslərə məxsus olan qalıqlar aşkar edilir. Lakin dəqiq laborator müayinə bu qalıqların Ptolemey dövrünə aid olduğunu göstərir.

Lauer 2001-ci ilə qədər (ölənədək) Coser ehram kompleksinin və Sakkaradakı ölü şəhər Nekropolun tədqiqatı ilə məşğul olmuş, onun rəhbərliyi altında kompleksin divar hissələri bərpa edilmiıdir.[1]

Forması[redaktə | əsas redaktə]

Altı qatlı və ya pilləli tikili Qədim Misirin ilk ehramı sayılır. Dövrümüzə demək olar ki, yaxşı saxlanılmış vəziyyətdə gəlib çatmışdır.

  • Tikilən zaman ölçüləri: 125 m x 115 m, hündürlüyü 62,5 m olmuşdur.
  • Hal-hazırda ölçüləri: 121 m x 109 m, hündürlüyü 60 m-dir.

Tikilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Coser ehramının memarı qədim Misir ənənəsinə görə Coserin ən ali əyanı olan İmhotep olmuşdur. Kahin İmhotep dövrünün ən müdrik və bacarıqlı xadimi sayılırdı. O, bacarıqlı müəllim və həkim olmaqla yanaşı, həm də münəccim idi.

Firon Coserin heykəlinin altındakı firon titullarından sonra İmhotepin adının həkk olunması onun nə dərəcədə ali rütbəli və mənsəb, söz sahibi olmasına dəlalət edir: “Aşağı Misir fironunun xəzinədarı Yuxarı Misirdə firondan sonra birinci adam, böyük sarayın ağası (idarəedicisi), Heliopolisin baş rahibi, memar, heykəltaraş İmhotep”. Sonralar İmhotep ilahiləşdirlərək onu memarlıq və təbabət tanrısı adlandırmışlar. Yunanlar onu özlərinin təbabət tanrısı – Askleplə eyniləşdirirlər. Qədimdə zəvvarlar Sakkaraya gələrkən güman edildiyi kimi mütləq onun məzarına da baş çəkərmişlər lakin, indiyə qədər onun məzarı tapılmamışdir. Sakkarada Coser kompleksindən şimal-şərqdə İmhoteplə və həmçinin müdriklik, yazı və elm tanrısı Totla eyniləşdirilən ibis (quş) mumyaları günümüzədək gəlib çıxmışdır.

Qatlı ehram[redaktə | əsas redaktə]

İlk olaraq memar İmhotep sadə daş dördkünc qəbir sərdabə – mastaba tikmək qərarına gəlmiş, sonralar tikinti prosesi inkişaf etdirilərək çoxqatlı ehramın ilk qatı şəklini almış olmuşdur. Ehramın coxqatlılığı fironun göyə ucalması kimi simvolik bir məna daşıyır. Tikili ondan əvvəl tikilmiş mastabalardan tikinti materialı kimi çiy kərpic deyil daşdan istifadə olunması ilə fərqlənirdi. Tikinti qatlara uyğun olaraq 6 mərhələdən ibarət olmuşdur. Belə hesab edilir ki, sərdabənin ortası Coserin qardaşı Sanaxt üçün tikilibmiş. Nəticə etibarilə özül üzərində qaldırılmış ehramın ölçülərin 125 m x 115 m, hündürlüyü isə 61 metrə çatmışdır.

Ehramın tikilmə mərhələləri: M1, M2, M3, E1, E1′ və E2
MastabaM1 Mastaba M2 Mastaba M3 Ehram E1 Ehram E1′ Ehram E2
Djoser-Mastaba-M1.png Djoser-Mastaba-M2.png Djoser-Mastaba-M3.png Djoser-Pyramide-P1.png Djoser-Pyramide-P1'.png Djoser-Pyramide-P2.png
Sahəsi 63 m × 63 m 71,5 m × 71,5 m 79,5 m × 71,5 m 85,5 m × 77 m 119 m × 107 m 121 m × 109 m
Hündürlüyü 8 m 8 m, 7 m 8 m, 7 m, 5 m 42 m 60 m 62 m
Tikmə üsulu Üfüqi qatlar Üfüqi qatlar Üfüqi qatlar Maili qatlar Maili qatlar Maili qatlar
Tikinti daşının hündürlüyü 0,30 m 0,30 m 0,30 m 0,38 m 0,52 m 0,52 m
Qatların sayı 4 4-6 ? 6

Cənub məzarlığı[redaktə | əsas redaktə]

Cənub məzarlığı Coserin ən sirli hissəsi sayılır. Əsasən kirəc daşla hörülmüş divarlardan ibarət irimiqyaslı bir bloku xatırladır. Düzbucaqlı küncü şimal-qərb tərəfdə kult kapella ilə birləşir.

Cənub məzarının mövqeyi

Divarlarının fasad hissələri kobra relyefi və hücrələrlə bəzədilmişdir.

Enən pillələr vasitəsilə cənub məzarlığının alt qatına, çəhrayı qranitlə döşənmiş otağa – alt qata keçmək mümkündür. Üst qatın və əsas məzarın bir qədər kiçildilmiş forması demək olar kiçik nüsxəsi olan alt qat şərqi-qərb istiqamətindədir. Uzunluğu 1,6 m-dir. Pillələr daha aşağıya əsas məzarda olduğu kimi göy kahı ilə üzlənmiş bir qalereyaya doğru enir. Burada fironun Sed bayramındaiçtirakını əks etdirən 3 ədəd təsvirli qapılar yerləşmişdir.

Cənub məzarlığının nə məqsəd güdməsi hələ də müəmmalı olaraq qalmaqdadır. Misirşünas Firt və Edvarda görə bura müvvəqqəti məzar kimi nəzərdə tutulmuşdur. RickeJéquier burada simvolik

Cənub məzarının alt qatı
Tünd qırmızı: Məzar otağı
Göy: göy rənglə döşənmiş hücrələr (otaqlar)

Kanın məzarı yerləşmiş olmasını qeyd edirlər. Sonralar onun yerini kult ehramları tutmağa başlamışdır. Burada hər hansı dəfn olunma halı hələ də izah edilməmişdir.[2][3]

Ehram kompleksinin elementləri[redaktə | əsas redaktə]

Ehram kompleksinin elementləri (sxem)
Qatlı ehram Cənub məzarı Heb-Sed həyəti və kapella Cənub pavilyonu Şimal pavilyonu Qərb qallereyası Giriş Sütunları Şimal qallereyası Pilləli məzarlar Sərdabə Şimali altar Cənub həyəti "T" məbədi Şimal həyəti Ölülər məbədi

Coser ehramının planı  (Şimalı sağdadır) (Cecil M. Firth görə)

About this image
  1. Qatlı ehram
  2. Cənub məzarlığı
  3. Heb-Sed həyəti və kapella
  4. “T” məbədi
  5. Cənub həyəti
  6. Cənub pavilyonu
  7. Şimal pavilyonu
  8. Ölülər məbədi
  9. Qərb qallereyası
  10. Giriş Sütunları
  11. Şimal həyəti
  12. Şimal qallereyası
  13. Pilləli məzarlar
  14. Sərdabə
  15. Şimali altar

Heb-Sed həyəti[redaktə | əsas redaktə]

Heb-Sed həyəti və kapellanın mövqeyi

Ehram kompleksin cənub-şərq tərəfində meydança mövcuddur ki, bura adətən Heb-Sed adlanan mərasim üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Bu bayram mərasimində adətən fironun hakimiyyət qabiliyyəti, gücü təntənəli şəkildə nümayiş etdirilirmiş. Dördbucaq şəkilli həyətin qərb hissəsində iki tipli 13 kapella yerləşmişdir.

Birinci tipə Seh-netjer – Tanrı kölgəsi adlanan kapella aid olub, yarımdairəvi kantlı alçaq dama malikdir. Dam örtüyü palma yarpaqları formasında immitasiya olunmuşdur. İkinci Per-uer tipidir ki, dairəvi dama və sütunlu fasada malikdir. Şərq tərəfdə isə daha 12 kiçik kapella yerləşmişdir. Bu kapellalar simvolik memarlıq nümunələri xarakteri daşıyır. Kapellaların bir çoxu tam şəkildə bərpa edilmişdir.

11-ayın sultanı.Ramazan bayramı…

Resimli-Ramazan-Bayramı-Kutlama-Mesajları-15

İslam

Allah1.png

İnanclar
Allah

Allahın varlığı və təkliyi
Mələklər
Müqəddəs kitablar
Məhəmməd peyğəmbər (s)
Digər peyğəmbərlər
İmamət
Axirət
Kəlimeyi-şəhadət

Firuiddin
Namaz qılmaq
Zəkat vermək
Xüms vermək
Oruc tutmak
Həccə getmək
Xüsusi günlər
Besət bayramı
Ramazan bayramı
Qurban bayramı
Qədiri-Xum bayramı
Quran

Sünnə · Hədis
Təsavvüf

Tarix və şəxsiyyətlər
Əhli-Beyt · Səhabə
Şiəlik · Sünnilik · Xaricilik

Ramazan bayramı (Fitr bayramı), (ərəb.عيد الفطر‎‎) — şəvval ayının 1-ci günü. Ramazan ayının sonunda, orucun sona catması münasibəti ilə qeyd edilir.

Ramazan ayında oruc tutulması müsəlmanlara hicrətin ikinci (622-ci il) ili təyin edilmişdir. Ramazan ayı insanlara Allahı sevmək prinsiplərini öyrədir, onlara öz iradə qüvvələrini, dözümlüyünü yoxlamaq imkanı verir, onları gözüaçıq, təmiz vicdanlı olmağa yönəldir və oruc tutmaqla ifadə olunur. Oruc ramazan ayında tutulduğu üçün ona “Ramazan orucu” da deyirlər

Tarix

Ramazan ayında Sultan Əhməd camisi

İslamda ilin ayları arasında Ramazan ayı ən şəfaqətli və ən müqəddəs ay hesab edilir. Onu məcazi mənada “on bir ayın sultanı” da adlandırırlar. Orucluq hicrinin ikinci ilində Məhəmməd peyğəmbərtərəfindən Mədinədə bu məqsəd üçün Ramazan ayı təyin olandan öz tarixini başlayır. Məhz Ramazan ayının axırıncı on gecələrinin birində Quran hədiyyə edilmişdir. Deyilənə görə bu, həmin ayın ya 22-dən 23-nə, ya da 26-dan 27-nə keçən gecə baş vermişdir. Bu gecə “leylət al-Qadr” – qüdrətli, əzəmətli gecə adlanır. Quranda bu gecə haqda belə yazılır: “Qədr gecəsi min aydan daha xeyirlidir! O gecə mələklər və ruh Rəbbinin izni ilə hər bir işdən dolayı yerə enərlər. O gecə dan yeri sökülənə kimi salamatlıqdır! (Qədr surəsi, 3-5)

Qədr gecəsi

Ramazan ayının gecələrindən birində müsəlmanların müqəddəs kitabı Qurani-Kərim nazil olub. Həmin gecə “qədr” və ya “əhya” gecəsi adlanır. Qədr gecəsinin konkret hansı gün olduğu bilinmir. Bununla bağlı müxtəlif rəvayətlər var. Amma ümumi fikir belədir ki, qədr gecəsi Ramazan ayının son on gecəsindən biridir, həm də tək günün gecəsidir.

Rəvayətlərin birində deyilir:

“Bir yaşlı kişi Peyğəmbərə (s) söyləyir: Uzaq yoldan gəlib məsciddə oturmaq mənə çətindir, əgər Qədr gecəsinin hansı gecə olduğunu bilsəm, həmin gecə məscidə gələrəm.

Peyğəmbər onun qulağına nəsə deyir və həmin kişi hər ramazan ayının 23-cü gecəsi məscidə gəlir”.

İslamşünasların fikrincə, bu gecə Ramazan ayının 19, 21, 23, 25, 27-ci gecələrindən biridir. Qurani-Kərimdə “Qədr surəsi” vardır. Bu surədə qədr gecəsi haqda belə yazılır: “Biz bu gecə həqiqətən qüdrət, əzəmət hədiyyə etmişik, bu gecə min aylardan da qüdrətlidir, mələklər aşağı enərək, Allahın əmrini gözləyirlər, bu gecə şəfəqin doğmasına qədər aləmdir, sübhdür”. Orucluq Ramazan ayında təzə ay çıxandan başlanır və 29-30 gün davam edir.

Ənənələr

Orucluq ayında günün işıqlı vaxtı yemək, içmək, siqaret çəkmək, ər-arvad borcunu yerinə yetirmək və s. olmaz. Bunlardan yalnız uşaqlar, xəstələr, hamilə qadınlar, cəbhədə vuruşanlar, uzaq yola çıxanlar azad olunurlar. Orucluq Ramazan ayında təzə ay çıxandan başlanır və 29-30 gün davam edir. Qurani-Kərimdə yazılır: “Sübh açılınca, ağ sap qara sapdan fərqlənincəyə qədər yeyib için; sonra gecəyə qədər orucunuzu tamamlayın”.(Bəqərə surəsi, 187)

Məhəmməd peyğəmbər buyurur ki, Ramazan ayı gələndə cənnətin qapıları açılar, cəhənnəmin qapıları bağlanar, şeytanlar da zəncirdə olar. Döyüşdə və ya əsirlikdə olduğuna görə oruc tutmayanlar sonra münasib bir vaxtda onun əvəzinə (qəzasını) tutmalı və ya fidiyə verməlidirlər.

Orucu qəsdən pozanlar isə onun əvəzini tutmaqla yanaşı, tövbə etməli və kəffarəsini ödəməlidirlər. Kəffarə isə 60 gün oruc tutmaq, yaxud 60 yoxsulu yedirtməkdir. 60 günlük kəffarə orucuna bir günlük qəza orucu da əlavə olunur.

Orucluğun başa çatdığı gün fitr bayramı adlanır. Həmin gün bütün müsəlmanlar bir-birlərini təbrik edir, vəfat edənlərin qəbirlərini ziyarət edir, ruhlarına dualar oxuyurlar. Bayram günü hər kəs öz himayəsində olanlar üçün təqribən 3 kq buğda, yaxud xurma və ya kişmiş miqdarında kasıblar üçün fitrə zəkatı verməlidir. Orucluq insanlara öz iradələrini, dözümlülüyünü yoxlamaq imkanı verir, onları paklığa, xeyirxahlığa dəvət edir.

İslamdan öncə

Orucluq hələ İslamdan da əvvəl mövcüd idi. Hələ qədim ərəblər öz allahları naminə oruc tuturdular. Bu haqda Quranda deyilir: “Sizlərə oruc tutmaq göstərişi verildiyi kimi, bizdən əvvəlkilərə də həmin göstəriş verilmişdir”.

Orucluq pəhrizi qurtarmaq – id əl-fitr – bayramı ilə başa çatır. Həmin gün bütün imkanlı müsəlmanlar kasıblara yardım etməlidirlər. Fitrə edərkən bütün ailə üzvləri nəzərə alınır.

Ramazan bayramının məqsədi

Ramazan bayramının məqsədlərindən biri müsəlmanların toplanması və görüşməsidir. Müsəlmanlar bayramda görüşür, bir yerdə namaz qılırlar. Oruc ibadətlərini bitirdikdən sonra müsəlmanlar bayram keçirir və bir yerə yığılırlar. Bayramın başqa məqsədlərindən də, müsəlmanların bir-birini ziyarət etməsi, qohum-əqrabalarla görüşməsi, əgər arada inciklik varsa barışması üçündür. Bayramda kasıblar və yoxsullar da sevinməlidir, onlar da yeni paltar geyərək bütün müsəlmanlarla bir yerdə namaza gəlməlidirlər. Məhz buna görə fitrə zəkatı buyurulmuşdur ki, yoxsul müsəlmanlar da bayramı keçirsinlər və hamı kimi şənlənsinlər.

Bayramın qaydaları

  • Bayram günü oruc tutmaq haramdır.
  • Bayram günü qüsl almaq, çimib təmizlənmək, təmiz paltar geyinmək müstəhəbdir.
  • Bayram namazı oruc halında qılınmaz. Müsəlman bayram namazı qılmamışdan qabaq heç olmasa bir kiçik xurma yeməlidir.
  • Bayram günü bütün müsəlmanların bir-birlərini bayram münasibəti ilə təbrik etmələri və bir-birləri üçün dua etmələri təqdirəlayiq 2015-cü ildən Azərbaycanda Ramazan bayramı dövlət səviyyəsində qeyd olunur. Orucluq (Ramazan) bayramı Azərbaycanda Milli Məclisin qəbul etdiyi 1992-ci il 27 oktyabr tarixli “Azərbaycan Respublikasının bayramları haqqında” Qanununa əsasən dövlət səviyyəsində qeyd olunmağa başladı.

Azərbaycanda bu bayramın xüsusi önəmi var. Əvvəlcə bayram namazları qılınır, sonra isə fitrə yığılır. Bu bayramda fitrənin önəmi də çox böyükdür. Fitrələr yığılır və ehtiyacı olan adamlar bundan istifadə edirlər. Bu bayram xalqın milli-mənəvi dəyərlərində, yaddaşlarında yaşayır və nə qədər gözəl qeyd olunsa, o qədər yaxşıdır

Müəllif:Wikipedia/məlumat və faylların toplanılması:Nəcməddin Quluzadə\Allah oruclarınızı qəbul etsin…amin…

Millәtin hüququ,istiqlalı,hürriyyәti-AXC dövlәt xadimlәrinin nitqlәri

Millətin, Hüququ, İstiqlalı, Hürriyyəti

 

        Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti liderlərinin 28 may 1918-ci ildə müstəqilik qazanmış və 1920-ci il 28 apreldə işğal edilmiş dövlətin gördüyü işlərə verdiyi qiymət çox ibrətamizdir.

        Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
        (Milli Şuranın sədri, «Müsavat» başqanı):

        – Türk mənşəli digər dövlətlər başlıca olaraq dini təməl üzərində qərar tutduqları halda, Azərbaycan Cümhuriyyəti müasir milli-mədəni müstəqillik təməlinə, türk milli-demokratik dövlət qurumuna əsaslanır və bu baxımdan bizim respublikamız ilk türk dövlətidir. İstiqlal elanı üzərində qurulan milli Azərbaycan hökuməti az zamanda məmləkətdə çox böyük işlər gördü. Yüz ildən bəri əsgərlikdən kənar edilən Azərbaycanda bir ordu yaratdıq. Çarlıq zamanında dövlət idarəsinə yaxın buraxılmayan azərbaycanlılardan zabit və əmniyyət qüvvələri vücuda gətirildi.
        Sosial sahədə əsaslı islahata girişdik. Kəndlilərə torpaq vermək üçün qanunlar hazırladıq.
        Fəhlələrin haqlarını qorumaq üçün tədbirlər aldıq.
        Xalqı az zamanda oxutmağa başladıq.
        Türkcəni dövlətin rəsmi dili elan etdik.
        Orta və ali məktəblər açdıq.
        Qərbi Avropa demokratları tipində bir hökumət üsuli, idarəsi yaratdıq.
        Hakimiyyət millət məclisinin əlində idi. Parlamentdən etimad almadıqca heç bir hökumət iş başında qala bilməzdi.
        Məmləkətdə tam bir azadlıq var idi. O zamang terror deyilən şeydən bir əsər yoxdu.
        Şəxslər də, məskənlər (mülklər) də əmin və amanda idi.
        Vətənin qapıları qapalı deyildi. Hər bir azərbaycanlı istədiyi zaman hara istərsə gedə bilərdi.
        Qonşu və Avropa dövlətləri ilə qonşuluq münasibətləri təsis edilmişdi.
        Bütün millətlər də alış-veriş var idi.
        Bütün bunların nəticəsi idi ki, cümhuriyyətimizin istiqlalı Avropa dövlətləri ilə birgə Amerika tərəfindən də tanındı. Böyük bir çox dövlətlər dəxi istiqlalımızı tanıdılar.
        Türkiyə ilə İran Azərbaycanla münasibətə gəldilər. Aralarında dostluq və qardaşlıq əhdnamələri imzalandı.
        12 yanvar 1920-ci il cümhuriyyətin müttəfiq dövlətlər tərəfindən tanınması günü idi. Bu günü Azərbaycan xalqı bayram etməyə haqlı idi.
        Bu, həqiqətən böyük bir bayramdır. Çünki bu gündən etibarən Azərbaycan davası Rusiyanın bir iç məsələsi olmaqdan çıxmış millətlərarası bir məsələ olmuşdur.
        Mədəniyyət tariximizin şanlı fikir adamları tərəfindən alqışlanan azadlıq və istiqlal fikri məmləkətimizdə yerləşdi və bu qabaqcıl dünya demokratiyası tərəfindən təqdir ilə qarşılandı. Yüz ildən bəri üstümüzə çökən istibdad və istila vahiməsi artıq bizdən uzaqlaşdı.

        Nəsib bəy Yusifbəyli
        (baş nazir):

        – Bu az vaxt ərzində Azərbaycan türkləri özlərinin müstəqil və azad yaşamağa layiq olduqlarını gözəl surətdə göstərib və dövlət təşkilinə istedad və qabiliyyət yetirdiklərini isbat etdilər. Bunun sayəsində isə indi məmləkətdə insanı məmnun edəcək bir dərəcədə nizam və asayiş hökmfərmandır. Dövlətin fəaliyyəti isə bir dəqiqə də olsun təxir etməyib, haman hökumət işlərində davam etməkdədir.
        İnqilabın bizəvermiş olduğu səmərəsi mühafizə edilmək ilə bərabər, indi məclisi-məbusan seçkiləri ərəfəsindəsiniz. Bu məclisdə Azərbaycan milləti öz fikir və rəyini aşkar edəcəkdir.
İstiqlalı müdafiə və mühafizə etmək ümum Azərbaycan xalqının müqəddəs vəzifəsidirg
        Mayın 28-i böyük və ümumi bir bayram hesab edilməlidir! Bu gündə bilafərq millət, hər kəs özünü bərabərhüquqlu Azərbaycan vətəndaşı hiss etməlidir. Bu gün ümumcahan millətlərinin ədalət üzrə olan hüquq və ixtiyaratının təmin edilən günlərindən bir günüdür!.

        Fətəli xan Xoylu
        (baş nazir, xarici işlər naziri):

        Azərbaycan hökuməti o vaxt təşkil etdi ki, Gürcüstan Zaqafqaziyadan ayrılıb elani-istiqlal etmiş idi. O bir məqam idi ki, Türkiyə ilə hənuz hərb halında idik. Sülh əhdnamələri həruz bağlanmamışdı? Batumda sülh müzakirəsi gedirdi. O vaxt Qafqaz cəbhəsinin təsviyyəsi (ləğv edilməsi) və Türkiyə ilə mübahisəli məsələlərin həlli lazım idi. Xarici işlərimiz belə, daxili işlərimiz məlumdur. Bir vaxt idi ki, bir kənddən o biri kəndə getmək qorxulu idi, gecə yatanda sabaha çıxmaq ümidi yox idi. Heç kəsin irz və namusu əmniyyətdə deyildi. Dəmir yollarında rus qoşunları qayıdarkən nə hallar oldu. Başımıza nə fəlakətlər gəldi: Dəmir yolları tamamilə yatmışdı. Poçta, teleqraf yox idi. Bir kağız yollamaq mümkün deyildi. O vaxt idi ki, maliyyatdan hökumət əlində heç bir şey yox idi. Hökumətə lazım olan idarələrin hamısı başdan-başa dağılmışdı. Xidmətçilər qaçmışdılar. İdarənin adı vardısa özü yox idi. Hərə başına 5-10 adam yığıb hökumət, bir qanun düzəltmişdi. Güclü olanlar özlərini ağa hesab edirdilər. Daxili işlər böylə ikən Azərbaycan istiqlalı elan edilmiş isə də, heç bir hökumət tərəfindən tanınmamışdı. O zaman bütün Azərbaycan tərəfindən seçilmiş Milli Komitə bu hökuməti təyin edib idarə işlərini ona tapşırdı. Məni rəis seçərək idarəyə başladıq. Türkiyə ilə sülh əhdnaməsi tezliklə bağlandı. Bununla bərabər hökumət qayda və qanun barəsində aciz idi. Zira heç bir tədbir qüvvəmiz və silahımız yox idig Sülh müzakirəsi vaxtı türklərdən bir qədər əsgər almaq iltizam (təəhhüd) edildi. Sülhanəmədə bir fəsil var ki, Azərbaycan hər vaxt lazım görsə, müdafiə üçün Türkiyə bir qədər əsgər versin.
        Hökumət bu çarəyi təvəssül (xahiş) etdig Türkiyə öz borcunu yerinə yetirdi. Bu təklif ilə başqasına müraciət etmək mümkün deyil idi. İstəsək də, bir fayda olmaz idi.
        Türkiyə həm dinimiz, həm vətənimiz idi. Ona görə ondan kömək istədikg Siz görürsünüz ki, çox şeylər tazə təşkil olubdur. İndi Allaha şükür olsun ki, Azərbaycanın hər yerində lazımi qədər olmasa da, xalqın malını, canını müdafiə edəcək təşkilatımız varg Dəmir yolları düzəlib idarə olunur. Çox yerdə poçta və teleqraf açılmışdır, Bakı alındıqdan sonra Bakı bonu (pulu) buraxıldıg Hökumət başqa yerlərə adam göndərib ki, Azərbaycanın öz pulu kəsilsing
        Bayrağında hürriyyət və üxüvvət (qardaşlıq) yazılmış firqələr Bakını əlimizdən almış idi, bizim paytaxtımız buraxılmış idi. Azərbaycanın köksü, paytaxtının sahibi olan müsəlman milləti qətliam edilmiş idilər. Başbilənlər Dağıstan, İran və Turana dağılmışlardı. Şəhərdə bir kişi yox idi ki, bunları bir yerə toplasın bir iş görsün. Türkiyə müracətimizin əsl səbəbi də paytaxtımızın əlimizə qaytarması idi. Bu barədə çox əziyyətlər çəkildi. İndi şükür olsun         Allaha məqsədə çatdıq, Bakı əlimizə keçdig
        Hökumətin nöqsanları ilə bərabər yol göstərən işıqlı ulduzu bu şüar olmuşdur: MİLLƏTİN HÜQUQU, İSTİQLALI, HÜRRİYYƏTİ!

Həsən bəy Ağayev
(parlamentin sədr müavini):

        – Türk xalqı azadlığı qanı ilə satın almışdır və onu heç vaxt əldən verməyəcəkdir. Azadlıq meyvəsini dadmış olan xalq bir daha zülmətli keçmişə qayıtmaz. Azad Azərbaycan ziyalıdan tutmuş fəhlə və kəndliyə qədər türk xalqının varlığına hopmuş bir idealdır.
        Azərbaycan o respublikadır ki, tam birlik şəraitində işləyəcəkdir. Biz özümüzdə firavanlıq yaratmağa çalışarkən başa düşürük ki, bu firavanlıq qonşularımızın firavanlığı ilə qırılmaz tellərlə bağlıdırg Biz Azərbaycanın bütün vətəndaşlarını azad və tamhüquqlu vətəndaşlar kimi təsəvvür edirik. Bizdə ögey-doğmalıq yoxdurg
        Rus xalqına qarşı heç bir düşmənçiliyimiz yoxdur. Mən ürəkdən arzulayıram ki, Rusiya onu boğan dəhşətdən daha tez xilas olsun. Bu bizə onunla ən mehriban qarşılıqlı münasibətlər yaratmaq imkanı verər.

Axund ağa Ağaəlizadə
(Azərbaycan şeyxülislamı):

        – Azadlığı yalnız müstəql yaşamaq yolu ilə qorumaq və müdafiə etmək olar. Öz əqidəni və fikrini şövqlə söyləmək və öz bəşəri iradəni ifadə etmək yalnız müstəqil ölkədə mümkündür. Asılı olmayan tədris ocaqlarında – orta və ali məktəblərdə – ölkənin camaatının faydalana biləcəyi bütün biliklərə yiyələnmiş şüurlu adamlar yetişər.         Allah-təalanın buyruqlarını yalnız ölkənin istiqlaliyyəti şəraitində müvəfəqiyyətlə inkişaf etdirmək olar

 

Azerbaijan Democratic Republic

Azerbaijan Democratic Republic
آذربایجان خلق جومهوریتی
Azərbaycan Demokratik Respublikası
1918–1920
Motto
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!
The flag once raised will never fall!
Anthem
Azərbaycan Marşı
March of Azerbaijan

MENU
0:00
Map of Azerbaijan including disputed territories with Armenia and Georgia issued in Baku for Paris Peace Conference in 1919.
Capital Ganja (until Sep 1918)
Baku
Languages Azerbaijani
Government Parliamentary republic
Prime Minister
 • 1918–1919 Fatali Khan Khoyski
 • 1919–1920 Nasib Yusifbeyli
 • 1920 Mammad Hasan Hajinski
Speaker
 • 1918 Mammed Amin Rasulzade
 • 1918–1920 Alimardan Topchubashev
Historical era Interwar period
 • Independence 28 May 1918
 • Soviet invasion 28 April 1920
Area
 • 1918[2][3] 99,908.87 km2(38,575.03 sq mi)
Population
 • 1918[1][self-published source]est. 2,862,000
Currency Azerbaijani manat

Preceded by

Succeeded by
Transcaucasian Democratic Federative Republic
Azerbaijani SSR
Today part of  Armenia
 Azerbaijan
 Georgia

The Azerbaijan Democratic Republic (ADRAzerbaijaniAzərbaycan Demokratik Respublikası), also known as Azerbaijan People’s Republic (AzerbaijaniAzərbaycan Xalq Cümhuriyyəti) or Caucasus Azerbaijan in diplomatic documents,[4] was the third democratic republic in the Turkic world and Muslim world, after the Crimean People’s Republic and Idel-Ural Republic.[5] The ADR was founded by the Azerbaijani National Council in Tiflis on 28 May 1918 after the collapse of the Russian Empire.[6] Its established borders were with Russia to the north, the Democratic Republic of Georgia to the north-west, the First Republic of Armenia to the west, and Iran to the south. It had a population of 2.86 million.[7] Ganja was the temporary capital of the Republic as Baku was under Bolshevik control. The name of “Azerbaijan” which the leading Musavat party adopted, for political reasons,[8][9] was, prior to the establishment of the Azerbaijan Democratic Republic in 1918, exclusively used to identify the adjacent region of contemporary northwestern Iran.[10][11][12]

Under the ADR, a government system was developed in which a Parliament elected on the basis of universal, free, and proportionate representation was the supreme organ of state authority; the Council of Ministers was held responsible before it. Fatali Khan Khoyski became its first prime minister.[13] Besides the Musavat majority, AhrarIttihadMuslim Social Democrats as well as representatives of Armenian (21 out of 120 seats[6]), RussianPolishJewish and German minorities[14] gained seats in the parliament. Some members supported Pan-Islamist and Pan-Turkist ideas.[15]

Among the important accomplishments of the Parliament was the extension of suffrage to women, making Azerbaijan one of the first countries in the world, and the very first majority-Muslim nation, to grant women equal political rights with men.[6] Another important accomplishment of the ADR was the establishment of Baku State University, which was the first modern-type university founded in Azerbaijan.

Establishment[edit]

From 1813 and 1828, as a result of Qajar Iran‘s forced cession through the Treaty of Gulistan (1813) and the Treaty of Turkmenchay(1828), the territory of modern-day Azerbaijan, and in turn what was the short-lived ADR, had become part of the Russian Empire. By 1917, when both Russian revolutions took place the territory of the actual Azerbaijan had been part of the empire’s Transcaucasian administrative region for more than 100 years, alongside the rest of the Transcaucasus, ever since Iran’s cession. It was a multinational region of the Russian Empire, where 3 independent states were born later: Armenia, Georgia and Azerbaijan. The population of the latter was in major part Muslims and that is why it is often referred to as Muslim territory when talking about this period of history. After the February revolution of 1917 in Russia on March 22, 1917, the Special Transcaucasian CommitteeOzakom (short for Osobyi Zakavkazskii Komitet, Особый Закавказский Комитет) was established to fill the administrative gap following the abdication of the Tsar. The members of Ozakom were the members of the State Council and representatives of the Armenian, Georgian and Azerbaijan political elite. Ozakom announced that in the following months the most important issues, i.e. national, religious, agrarian and social, were to be solved by the Transcaucasian Constituent Assembly. In the course of April and May 1917 several Muslim Assemblies took place. Like many ethnic minorities of Transcaucasia, Azeris aimed at secession from Russia after the February Revolution. Two general opinions were expressed by the representatives of the Muslim community (Mammad Hasan Hajinski, Mammad Amin RasulzadeAlimardan TopchubashovFatali Khan Khoyski, and other founders of the future Azerbaijan Democratic Republic): pan-Turkish, meaning joining with Turkey, and federalization (expressed by M. Rasulzade). The Transcaucasian region got an opportunity to decide its destiny, taking the course of federalization. In accordance with the new structure, the Transcaucasian region was to have a fully independent internal policy, leaving to the new Russian government only foreign policy, defense and army, and custom.

After the October revolution of 1917 the Transcaucaisan government had to change its policy as Russia was now involved in the Civil War. The Transcaucausians did not accept the Bolshevik revolution. In February, 1918 the Transcaucasian Council (“Sejm”) started its work in Tbilisi, and this was the first serious step towards complete independence of the Caucasian nations. The “Sejm” consisted of 125 deputies and represented 3 leading parties: Georgian mensheviks (32 deputies), Azerbaijan Muslims (“Mussavat”, 30 deputies) and Armenian “dashnaks” (27 deputies). Bolsheviks refused to join the Sejm and established their own government of the local Soviet in Baku: the so-called Baku Commune (November 1917 – 31 July 1918). The Commune was formed by 85 Social Revolutionaries and Left Social Revolutionaries, 48 Bolsheviks, 36 Dashnaks, 18 Musavatists and 13 MensheviksStepan Shaumyan, a Bolshevik, and Prokopius Dzhaparidze, a leftist SR, were elected Chairmen of the Council of People’s Commissioners of the Commune of Baku.

A founder and Speaker of the Republic, Mammad Amin Rasulzade is widely regarded as the national leader of Azerbaijan

The Russian Caucasus Army was degrading after the collapse of the Russian Empire. The Russian forces were substituted by new Armenian bodies, which were not prepared to the war. Given the circumstances, the Transcaucasian Sejm signed the Armistice of Erzincan with the Ottoman Empire on December 5, 1917. On March 3, 1918, the Bolshevik government in Russia signed the Brest-Litovsk Treaty with Germany. One of the terms was the loss of the regions of KarsBatumi and Ardahan to the Ottoman Empire. The terms of the Treaty revealed a deep conflict between Georgians and Armenians on one side and the Muslims on another. The peace talks between the Sejm and Turkey started in March, 1918, in Trapezond did not have any results. The Ottoman Empire delivered an ultimatum to the Sejm with requirements to accept the terms of the Brest-Litovsk Treaty and initiated an attack to occupy the territories of KarsBatumi and Ardahan.

First flag of the Azerbaijan Democratic Republic adopted on June 21, 1918, with reference number 144[16] (till November 9, 1918)

In March 1918, ethnic and religious tension grew and the Armenian-Azeri conflict in Baku began. The Musavat and Ittihad parties were accused of Pan-Turkism by the Bolsheviks and their allies. The Armenian and Muslim militias engaged in armed confrontation, with the formally neutral Bolsheviks tacitly supporting the Armenian side. All the non-Azeri political groups of the city joined the Bolsheviks against the Muslims: Bolsheviks, Dashnaks, Social Revolutionaries, Mensheviks and even the anti-Bolshevik Kadets found themselves for the first time on the same side of the barricade because they were all fighting “for the Russian cause”. Equating the Azeris with the Ottoman Turks, the Dashnaks launched a massacre on the city’s Azeris in revenge for the Armenian Genocide in the Ottoman Empire.[17][18] As a result, between 3,000 and 12,000 Muslims were killed in what is known as the March Days.[6][19][20][21] Muslims were expelled from Baku, or went underground. At the same time the Baku Commune was involved in heavy fighting with the advancing Ottoman Caucasian Army of Islam in and around Ganja. Major battles occurred in Yevlakh and Agdash, where the Turks routed and defeated Dashnak and Russian forces.[citation needed]

The Bolshevik account of the events of March 1918 in Baku is presented by Victor Serge in Year One Of the Russian Revolution: “The Soviet at Baku, led by Shaumyan, was meanwhile making itself the ruler of the area, discreetly but unmistakably. Following the Moslem rising of 18 March, it had to introduce a dictatorship. This rising, instigated by the Mussavat, set the Tartar and Turkish population, led by their reactionary bourgeoisie, against the Soviet, which consisted of Russians with support from the Armenians. The races began to slaughter each other in the street. Most of the Turkish port-workers (the ambal) either remained neutral or supported the Reds. The contest was won by the Soviets.”

Memorial plaque on the wall of the hall of the building in Tbilisi, where on May 28, 1918, Azerbaijani National Assembly declared the first independent Azerbaijan Democratic Republic

On 26 May 1918, the Transcaucasian Democratic Federative Republic fell and its bodies were dissolved. The Azerbaijani faction constituted itself into the Azerbaijani National Council (NC). The Azerbaijani National Council immediately undertook parliamentary functions and proclaimed the foundation of the “Azerbaijani Democratic Republic” on 28 May 1918 and declared the National Charter, which read as follows:[22]

  1. Azerbaijan is fully sovereign nation; it consists of the southern and eastern parts of Transcaucasia under the authority of the Azerbaijani people.
  2. It is resolved that the form of government of the independent Azerbaijani state is a democratic republic.
  3. The Azerbaijani Democratic Republic is determined to establish friendly relations with all, especially with the neighboring nations and states.
  4. The Azerbaijani Democratic Republic guarantees to all its citizens within its borders full civil and political rights, regardless of ethnic origin, religion, class, profession, or sex.
  5. The Azerbaijani Democratic Republic encourages the free development of all nationalities inhabiting its territory.
  6. Until the Azerbaijani Constituent Assembly is convened, the supreme authority over Azerbaijan is vested in a universally elected National Council and the provisional government is responsible to this Council.

The Council was opposed by ultra-nationalists who accused it of being too left-wing. The Council was abolished after the opening of the Parliament on 7 December 1918.

Policy[edit]

Despite existing for only two years, the multiparty Azerbaijani Parliamentary republic and the coalition governments managed to achieve a number of measures on nation and state building, education, creation of an army, independent financial and economic systems, international recognition of the ADR as a de facto state pending de jure recognition, official recognition and diplomatic relations with a number of states, preparing of a Constitution, equal rights for all, etc. This laid an important foundation for the re-establishment of independence in 1991.

Domestic[edit]

Political life in the ADR was dominated by the Musavat Party, the local winner of the Constituent Assembly elections of 1917. The first parliament of the republic opened on December 5, 1918. Musavat had 38 members in parliament, which consisted of 96 deputies, and with some independent MPs formed the biggest faction. The republic was governed by five cabinets (the 6th was being in the process when Azerbaijan was occupied by the Bolsheviks):

Cabinets Premier Term
First Fatali Khan Khoyski May 28 – June 17, 1918
Second June 17 – December 7, 1918
Third December 26, 1918 – March 14, 1919
Fourth Nasib Yusifbeyli April 14 – December 22, 1919[23]
Fifth December 22, 1919 – April 1, 1920[23]
Sixth Mammad Hasan Hajinski aborted

All cabinets were formed by a coalition of Musavat and other parties including the Muslim Socialist Bloc, the Independents, Ehrar, and the Muslim Social Democratic Party. The conservative Ittihad party was the major opposition force and didn’t participate in the cabinet formations, except its member was State Inspector General in the last Cabinet. The premier in the first three cabinets was Fatali Khan Khoyski; in the last two, Nasib Yusifbeyli. The formation of the next cabinet was assigned to Mammad Hasan Hajinski, but he was unable to form it, due to lack of time and majority backing in the parliament, and also the Bolshevik invasion. The Chairman of the Parliament, Alimardan Topchubashev, was recognized as the head of state. In this capacity he represented Azerbaijan at the Versailles Paris Peace Conference in 1919.

Foreign relations[edit]

The ADR government remained neutral on the issue of the Russian Civil War and never sided with the Red or White Army. Throughout its existence from 1918 to 1920, the Republic of Azerbaijan had diplomatic relations with a number of states. Among the representation of the ADR abroad were the Azerbaijani Peace Delegation in Paris, consisting of the chair Alimardan Topchubashev, A.A. Sheykh Ul-Islamov, M. Maharramov, M. Mir-Mehdiyev and advisor B. Hajibayov; Diplomatic Representative to Georgia, Farist Bey Vekilov, to Armenia– Abdurahman Bey Akhverdiyev, advisor Agha Salah Musayev; to Persia – Agha-khan Khiatkhan and his assistant Alakpar Bey Sadikhov; in Constantinople – Yusif Bey Vezirov, his financial advisor, Jangir Bey GayibovGeneral Consul in Batumi, Mahmud Bey Efendiyev; Consul to Ukraine, Jamal Sadikhov and Consul in Crimea, Sheykh Ali Useynov.[3]Agreements on the principles of mutual relations were signed with some of them; sixteen states established their missions in Baku.[24]

List of the foreign diplomatic missions in Azerbaijan[3]

Office of Ukrainian Mission and Ukrainian National Council in the House of Mirzabeyov brothers on Nikolayevskaya Str, 8.

Country Envoy Address
 United Kingdom Vice Consul Gevelke Kladbisshenskaya Str, 11
(Russian-Asian Bank Depository)
 Armenia Diplomatic Representative G.A. Bekzadyan Telefonnaya Str, 5
 Belgium Consul Ayvazov Gorchakovskaya Str, 19
 Greece Consul Koussis Corner of Gogolevskaya and Molokanskaya street
 Georgia Diplomatic Representative Grigol Alshibaia Politseyskaya Str, 20
 Denmark E.F. Bisring Birzhevaya Str, 32
(Elektricheskaya Sila company building)
 Italy Chief of the 8th Mission, Enrico Ensom
Consul L. Grikurov
Molokanskaya, 35
Krasnovodskaya, 8
 Lithuania Consul Vincas Mickevičius Pozenovskaya, 15
 Persia Consul Saad Ul Vizirov Corner of Gubernskaya Str and Spasskaya Str
 Poland Consul S. Rylsky Politseyskaya Str, 15
 United States Consul Randolph Krasnovodskaya Str, 8
 Ukraine Consul Golovan Nikolayevskaya Str, 8
(Mirzabeyov brothers’ house)
 Finland Consul Vegelius Balaxanı
(Nobel Brothers‘ office)
 France Consul Emelyanov Vodovoznaya Str.
(Mitrofanovs house)
  Switzerland Consul Clateau Birzhevaya Str, 14
 Sweden Consul R.K. Vander-Ploug Corner of Persidskaya and Gubernskaya streets

Recognition by Allies[edit]

Conference Room of the Republic’s First Parliament.

A delegation from Azerbaijan attended the Paris Peace Conference, 1919. Upon its arrival, the Azerbaijani delegation addressed a note to U.S. President Woodrow Wilson, making the following requests:

1. That the independence of Azerbaijan be recognized,
2. That Wilsonian principles be applied to Azerbaijan,
3. That the Azerbaijani delegation be admitted to the Paris Peace Conference,
4. That Azerbaijan be admitted to the League of Nations,
5. That the United States War Department extend military help to Azerbaijan, and
6. That diplomatic relations be established between the United States of America and the Republic of Azerbaijan.[25]

President Wilson granted the delegation an audience, at which he displayed a cold and rather unsympathetic attitude. As the Azerbaijani delegation reported to its Government, Wilson had stated that the Conference did not want to partition the world into small pieces. Wilson advised Azerbaijan that it would be better for them to develop a spirit of confederation, and that such a confederation of all the peoples of Transcaucasia could receive the protection of some Power on the basis of a mandate granted by the League of Nations. The Azerbaijani question, Wilson concluded, could not be solved prior to the general settlement of the Russian question.[26]

Azerbaijan Democratic Republic postage stamp, 1919.

However, despite Wilson’s attitude, on January 12, 1920, the Allied Supreme Council extended de facto recognition to Azerbaijan, along with Georgia, and Armenia.[27] Bulletin d’information de l’Azerbaidjan wrote: “The Supreme Council at one of its last sessions recognized the de facto independence of the Caucasian Republics: Azerbaijan, Georgia, and Armenia. The delegation of Azerbaijan and Georgia had been notified of this decision by M. Jules Cambon at the Ministry of Foreign Affairs on 15th January, 1920″.[28]

Furthermore, in the House of Commons the [British] Under Secretary for Foreign Affairs, Mr. Greenwood, was asked on what date recognition had been extended to Georgia, Azerbaijan, and Armenia, and whether “in accordance with such recognition, official representatives have been exchanged, and the boundaries of the Transcaucasian Republics defined”,[6] Mr. Greenwood replied:

Instructions were sent to the British Chief Commissioner for the Georgian and Azerbaijani Governments that the Allied Powers represented on the Supreme Council had decided to grant de facto recognition of Georgia and Azerbaijan, but that this decision did not prejudge the question of the respective boundaries… There has been no change in representation as a result of recognition; as before, His Majesty’s Government have a British Chief Commissioner for the Caucasus with Headquarters at Tiflis, and the three Republics have their accredited representatives in London…[29]

The Allies recognized the Transcaucasian Republics partly because of their fear of Bolshevism, but their activities directed against Bolshevism, at least in Transcaucasia, did not go much beyond words, the strongest of which were status quo, recognition, demarche, and a list of standard diplomatic remonstrances.[6]

Persia[edit]

The name of “Azerbaijan” which the leading Musavat party adopted, for political reasons,[8][9] was prior to the establishment of the Azerbaijan Democratic Republic in 1918 exclusively used to identify the adjacent region of contemporary northwestern Iran.[10][11][12]

The decision to use the name “Azerbaijan” drew some protests from Iran. According to Tadeusz Swietochowski:[30]

Although the proclamation restricted its claim to the territory north of the Araz River, the use of the name Azerbaijan would soon bring objections from Iran. In Teheran, suspicions were aroused that the Republic of Azerbaijan served as an Ottoman device for detaching the Tabriz province from Iran. Likewise, the national revolutionary Jangali movement in Gilan, while welcoming the independence of every Muslim land as a “source of joy,” asked in its newspaper if the choice of the name Azerbaijan implied the new republic’s desire to join Iran. If so, they said, it should be stated clearly, otherwise Iranians would be opposed to calling that republic Azerbaijan. Consequently, to allay Iranian fears, the Azerbaijani government would accommodatingly use the term Caucasian Azerbaijan in its documents for circulation abroad.

On 16 July 1919, the Council of Ministers [of ADR] appointed Adil Khan Ziatkhan, who had up to that time served as Assistant Minister of Foreign Affairs, diplomatic representative of Azerbaijan to the court of the Persian King of Kings.[31] A Persian delegation headed by Seyed Ziaed-Din Tabatai came to Baku, to negotiate transit, tariff, mail, customs, and other such agreements. Speeches were made in which the common bonds between Caucasian Azerbaijan and Iran were stressed.[6]

Territorial disputes[edit]

Ali-Agha Shikhlinski was a Lieutenant-General of the Imperial Russian Army and the Deputy Minister of Defense and General of the Artillery of the Azerbaijan Democratic Republic.

Much like its other counterparts in the Caucasus, the ADR’s early years of existence were plagued with territorial disputes. In particular, these included disputes with the First Republic of Armenia (NakhchivanNagorno-Karabakh, Zangezur (today the Armenian province of Syunik), and Qazakh) and the Democratic Republic of Georgia (BalakanZaqatala, and Qakh). The ADR also claimed territories of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus(Derbent), but they were not as persistent about these claims as they were about the territories they disputed between Armenia and Georgia.

Armenian-Azerbaijani war[edit]

Soldiers and officers of the army of the Azerbaijan Democratic Republic in 1918

Samad bey Mehmandarov was a General of the Artillery in Imperial Russian Army before becoming the Azerbaijan Democratic Republic’s Minister of Defense.

In the summer of 1918, the Dashnaks, together with the SRs and the Mensheviks, expelled the Bolsheviks, who refused to ask for British support, and founded the Centro Caspian Dictatorship (1 August 1918 – 15 September 1918). The CCD was supported by the British who sent an expeditionary force to Baku to help the Armenians and the Mensheviks. The purpose of the British forces (led by Major General Lionel Dunsterville, who arrived from Persia‘s Enzeli at the head of a 1,000-strong elite force) was to seize the oil fields in Baku ahead of Enver Pasha‘s advancing Turkish troops (Army of Islam) or the Kaiser‘s German troops (who were in neighboring Georgia) and to block a Bolshevik consolidation in the Caucasus and Central Asia.

North Staffords, a contingent of the Dunsterforce, during the Battle of Baku.

The city of Baku only became the capital of the Republic in September 1918.

Unable to resist advancing Turkish troops during the Battle of Baku, Dunsterville ordered the evacuation of the city on September 14, after six weeks of occupation, and withdrew to Iran; most of the Armenian population escaped with the British forces. The Ottoman Army of Islam and its Azeri allies, led by Nuri Pasha, entered Baku on September 15 and slaughtered between 10,000 – 20,000 Armenians in retaliation for the March massacre of Muslims.[18][20][32] The capital of the ADR was finally moved from Ganja to Baku. However, after the Armistice of Mudros between Great Britain and Turkey on October 30, Turkish troops were replaced by the Allies of World War I. Headed by British general William Montgomery Thomson, who had declared himself the military governor of Baku, 5,000 Commonwealth soldiers arrived in Baku on November 17, 1918. By General Thomson’s order, martial lawwas implemented in Baku.

Fight for survival[edit]

Memorial to the Turkish soldiers killed in the Battle of Baku (1918).

Remains of the editorial offices of the Kaspi newspaper on Baku‘s Nikolayevskaya Street (modern-day Istiqlaliyyet Street), ruined during the March Days in 1918.

The ADR found itself in a difficult position, hemmed in from the north by advancing Denikin forces, unfriendly Iran in the south; the British administration was not hostile but indifferent to the plight of Muslims. General Thomson initially did not recognize the Republic[citation needed] but tacitly cooperated with it.[citation needed] On April 25, 1919, a violent protest organized by talysh workers of pro-Bolshevik orientation exploded in Lankaran and deposed the Mughan Territorial Administration, a military dictatorship led by Russian colonel V.T. Sukhorukov. On May 15, the Extraordinary Congress of the “Councils of Workers’ and Peasants’ Deputies” of Lankaran district proclaimed the Mughan Soviet Republic. By mid-1919 the situation in Azerbaijan had more or less stabilized, and British forces left on August 19, 1919.

This made the ADR pursue a neutral policy with regards to the Russian Civil War. On June 16, 1919, the ADR and Georgia signed a defensive treaty against the White troops of General Anton Denikin‘s Volunteer Army who were threatening to start an offensive on their borders. Denikin concluded a secret military pact with Armenia. The Republic of Armenia with its forces formed the 7th corps of Denikin’s army and gained military support from the White Movement. This fact increased the tension between the ADR and Armenia. However, the war never materialized as by January 1920, Denikin’s army was completely defeated by the XI Red Army, which later started to concentrate its troops on Azerbaijan’s borders.

Armenia and Azerbaijan were engaged in fighting over Karabakh for some part of 1919. The fighting increased in intensity by February 1920 and martial law was introduced in Karabakh, which was enforced by the newly formed National Army, led by general Samedbey Mehmandarov.

Fall of the Azerbaijan Democratic Republic (April 1920)[edit]

The Baku secession in 1918 was a sensitive strike for Soviet Russia, and it caused heavy consequences during the economic warfare. Moscow’s intention to regain control of the vitally necessary region was strong and coherent, and on its way the Soviet government was ready to accept any concession.

In 1918 and 1919 Soviet Russia rejected all attempts made by the ADR to establish diplomatic relations between the two. 1920 was marked by a diplomatic dispatch which started with a radiogram sent by Minister of Foreign Affairs Georgy Chicherin, which said: “The government of the Russian Socialist Federative Republic reverts to Azerbaijan with an initiative to immediately launch talks with the Soviet government aiming at acceleration and finishing of the White army bodies in the South of Russia”. In his response, Fatali Khan Khoyski, the head of the Azerbaijan government, insisted on non-interference in the internal affairs of the country. The Soviets considered this position as support rendered by Azerbaijan to the White army led by Denikin, and lobby of the British interests on the Caspian Sea.

In 1919 the Azerbaijan left parties including the Baku organization of the Russian communist party, “Gummet” and “Adalet”, started consolidating and by the end of the year the Azerbaijan Communist Party (ACP) was created. The ACP held an active agitation campaign in Baku and its region and was supported by Russia.

In 1920 the Soviet government established a strong relationship with the new Turkish government headed by Mustafa Kemal. The Soviets were ready to supply Turkey with armaments in exchange for Turkish military support in Azerbaijan. Turkey particularly suggested using military bodies formed in Dagestan to occupy Baku and to avoid exploding its petrol storage reservoirs. Turkish support played an important role and attracted to the Bolsheviks the sympathies of the Muslim population in Azerbaijan.

By March 1920, it was obvious that the economic and political situation in the ADR had reached a crucial point. In accordance with the analysis made by the Bolsheviks the ADR government received weak support from the people and this should have provided success to the operation. Vladimir Lenin said that the invasion was justified by the fact that Soviet Russia could not survive without Baku oil.[33][34]

After a major political crisis, the Fifth Cabinet of Ministers of the Azerbaijan Democratic Republic resigned on April 1, 1920. In the beginning of April 1920 the Russian XI Red Armyreached the border of Azerbaijan and prepared to attack. The official date of the operation is considered April 25, 1920, when the Azerbaijan Communist Party transformed the party’s cells into military bodies, which were to take part in the attack. On April 27, 1920, the Provisional Revolutionary Committee with Nariman Narimanov as chairman was established and issued the ADR Government an ultimatum. The labor military detachments managed to occupy oilfields, state offices, post offices. Police regiments defected to the rebels. To avoid bloodshed, the deputies complied with the demand and the ADR officially ceased to exist on April 28, 1920, giving way to the Azerbaijan Soviet Socialist Republic(Azerbaijan SSR) as its successor state.

The Red Army, which entered Baku by April 30, 1920, met very little resistance in Baku from Azerbaijani forces, which were tied up on the Karabakh front. The first Communistgovernment of Azerbaijan consisted almost entirely of native Azerbaijanis from the left factions of the Hummat and Adalat parties.[35]

In May 1920, there was a major uprising against the occupying Russian XI Army in Ganja, intent on restoring Musavatists in power. The uprising was crushed by government troops by May 31. Leaders of the ADR either fled to the Democratic Republic of Georgia, Turkey and Iran, or were captured by the Bolsheviks and executed, including Gen. Selimov, Gen. Sulkevich, Gen. Agalarov: a total of over 20 generals (Mammed Amin Rasulzade was later allowed to emigrate),[36] or assassinated by Armenian militants like Fatali Khan Khoyskiand Behbudagha Javanshir.[37] Most students and citizens travelling abroad remained in those countries, never to return. Other prominent ADR military figures like former Minister of Defense General Samedbey Mehmandarov and deputy defense minister General Ali-Agha Shikhlinski (who was called “the God of Artillery” ) were at first arrested, but then released two months later thanks to efforts of Nariman Narimanov. Gen. Mehmandarov and Gen. Shikhlinsky spent their last years teaching in the Azerbaijan SSR military school.

In the end, “the Azeris did not surrender their brief independence of 1918-20 quickly or easily. As many as 20,000 died resisting what was effectively a Russian reconquest.”[38]However, it has to be noted that the installation of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic was made easier by the fact that there was a certain popular support for Bolshevik ideology in Azerbaijan, in particular among the industrial workers in Baku.[39]

Maps[edit]

See also[edit]

Azәrbaycan Xalq Cumhuriyyәti 100-il

13083325_1600159890274090_4142457425236813335_n

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
Demokratik respublika
28 may 1918 — 28 aprel1920
Flag of Azerbaijan 1918.svg
Bayraq
Şüar
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
Azerbaijan Democratic Republic 1918 20.png
Azərbaycan Demokratik Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin1919-cu il Paris Sülh Konfransında təqdim etdiyi rəsmi xəritənin rəngli forması
Paytaxt Bakı
Gəncə (28 may-sentyabr 1918)
Dil(lər) Azərbaycan dili
Pul vahidi Bakı bonu, Azərbaycan manatı (rublu)
Sahəsi 147 629[1] km²
İdarəetmə forması Parlament respublikası
Milli Şuranın sədri
 – 19181918 Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
Parlamentin sədri
 – 19181920 Əlimərdan bəy Topçubaşov
Baş nazir
 – 19181919 Fətəli Xan Xoyski
 – 19191920 Nəsib bəy Yusifbəyli
Varislik

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti(ərəb. آذربایجان خلق جمهوریتی) və ya Azərbaycan Demokratik RespublikasıMüsəlmanşərqində ilk parlamentli respublika. Türk və islam dünyasında ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət nümunəsi olmuşdur.

Yaranması

ADR 27 may 1918-ci ildə Tiflis şəhərində Azərbaycan Milli Şurası tərəfindən bəyan edilmişdir. İrəvan şəhəri və quberniya əraziləri güzəştə gedildikdən sonra 1918-ci il mayın 28-də özünün müstəqilliyini elan edən Azərbaycan Cümhuriyyətinin ərazisi99908,86 km² təşkil edirdi. 13983,1 km² ərazi isə mübahisəli ərazi kimi qəbul olunaraq gələcək danışıqlar prosesində həll olunması nəzərdə tutulmuşdu.

Ermənistana güzəşt edilən İrəvan quberniyasının (29 may 1918-ci ildə güzəşt edilmişdir) ərazisi 8913,17 km² (ərazisi – Yeni-Bəyazid qəzası, İrəvan qəzasının 3/5-i, Eçmiədzin qəzasının ¼-i, Aleksandropol qəzasının ¼-i daxil idi  ; əhalisi 321 min nəfər olmuşdur ki, bunun da erməni , 80 min azər-türkü , 5 min yezidi kürd və 6 min digər millətlər) təşkil edirdi. Edilən güzəştdən sonra ermənilər Azərbaycanın Naxçıvan, ZəngəzurDağlıq Qarabağ ərazilənin Ermənistana birləşdirilməsi iddiası ilə çıxış etdilər. Lakin 1918-1920-ci illərdə İrəvan quberniyasından başqa əraziləri ələ keçirə bilməyən ermənilər 1920-ci il aprelin 28-də, Azərbaycan Sovet Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra bolşeviklərin himayəsi ilə yeni ərazilər əldə etməyə nail oldular.

30 may 1918 – Azərbaycan Cümhuriyyətinin yaranması haqqında dünya dövlətlərinə radioteleqramlar göndərilib. Dünyanın aparıcı dövlətlərinin xarici işlər nazirlikləri Azərbaycanda müstəqil respublikanın yaradılması haqqında informasiya aldılar. Radioteleqramlar İstanbula, Berlinə, Vyanaya, Parisə, Londona, Romaya, Vaşinqtona, Sofiyaya, Buxarestə, Tehrana, Madridə,Moskvaya, Stokholma, Tokioya və digər paytaxtlara göndərilmişdi

Bakı şəhəri Stepan Şaumyanın başçılığı altında Bolşevik Bakı SovetiDaşnak silahlı dəstələrinin nəzarətində olduğu üçün, Azərbaycan höküməti müvəqqəti olaraq Gəncə şəhərində yerləşmişdir.

4 iyun 1918 – Batumda aparılan danışıqların yekunu olaraq Xalq Cümhuriyyəti ilə Osmanlı arasında “Sülh və dostluq haqqında” müqavilə imzalanıb. Müqaviləni Azərbaycan tərəfdən Milli Şuranın sədri M.Rəsulzadə və xarici işlər naziri M.Hacınski , Osmanlı tərəfdən ədliyyə naziri Xəlil bəy və Qafqaz cəbhəsinin komandanı Vahib paşa imzalamışdı. Bu müqavilə ilə Xalq Cümhuriyyəti birinci olaraq Osmanlı tərəfindən tanınıb. Müqavilədə Osmanlı dövləti Xalq Cümhuriyyətinə hərbi yardım göstərmək barədə öhdəlik götürüb

17 iyun 1918 – Gəncədə ilk iclasını keçirən Azərbaycan Milli Şurası ölkədə yaranmış ağır vəziyyəti nəzərə alaraq öz fəaliyyətini dayandırmaq və yeni parlament (Müəssislər Məclisi) çağırılanadək bütün hakimiyyəti (qanunvericilik və icra) Nazirlər Şurasına vermək barədə qərar qəbul edib. Bu Nuru paşanın tələbi idi. Həmin gün Fətəli xan Xoyskininbaşçılıq etdiyi Nazirlər Şurası istefa verib və onun rəhbərliyi ilə ikinci hökumət qurulub

24 iyun 1918 – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk bayrağı qəbul edilib. Hökumətin qərarı ilə qırmızı parça üzərində ağ rəngli aypara və səkkizguşəli ulduz təsvir edilmiş bayraq Cümhuriyyətin müvəqqəti rəmzi elan edilib. Azərbaycanın indiki üçrəngli (mavi, qırmızı, yaşıl) bayrağı isə dövlət rəmzi olaraq 1918-ci ilin noyabrın 9-da qəbul edildi.

26 iyun 1918 – Cümhuriyyətin hökuməti Azərbaycanın ilk Milli Ordu hissəsinin – əlahiddə diviziyanın yaradılması barədə qərar qəbul edib. Həmin dövrdə Cümhuriyyət hökumətinin tabeliyində olan hərbi qüvvələr türk (Osmanlı) ordu hissələri ilə birlikdə (“Qafqaz İslam Ordusu“) Nuru paşanın komandanlığı altında “Bakı Kommunası”nın qoşunları ilə qızğın döyüşlər aparırdı. Cümhuriyyətin Hərbi Nazirliyinin təşkili barədə qərar bir qədər sonra, avqustun 1-də verildi. Nazirlik özü isə 1918-ci ilin dekabrında fəaliyyətə başladı. Keçmiş çar Rusiyası ordusunun generallarından Səməd bəy Mehmandarov hərbi nazir, Əliağa Şıxlinski hərbi nazirin müavini təyin edildilər.

27 iyun 1918Azərbaycan və türk (Osmanlı) hərbi qüvvələrindən ibarət Qafqaz İslam Ordusu Göyçay yaxınlığındakı döyüşdə “Bakı Soveti”nin qoşunlarını məğlub edib. Bu zəfərdən sonra Qafqaz İslam Ordusunun hissələri daşnak-bolşevik qoşunlarının hücumlarını dayandıraraq əks-hücuma keçməyə başlayıblar

27 iyun 1918 – Cümhuriyyətin hökuməti “Dövlət dili haqqında” qərar qəbul edib. Azərbaycan (türk) dili Cümhuriyyət ərazisində dövlət dili elan olunub

2 iyul 1918 – Cümhuriyyətin Nazirlər Şurasının sədri və daxili işlər naziri Fətəli xan Xoyski ölkədə ilk polis bölümünün yaradılması barədə əmr verib. Bununla Azərbaycan polis orqanlarının əsası qoyulub.

10 iyul 1918 – Azərbaycan və türk (Osmanlı) hərbi qüvvələri (Qafqaz İslam Ordusu) Kürdəmir yaxınlığındakı döyüşdə daşnak-bolşevik “Bakı Soveti”nin qoşunlarını məğlub ediblər. Kürdəmir qəsəbəsi işğalçılardan azad olunub. Bu qələbədən sonra Qafqaz İslam Ordusunun daşnak-bolşevik qüvvələri üzərinə geniş əks-hücumu başlanıb. İyulun 14-də azərbaycanlı-türk qoşun hissələri strateji əhəmiyyətli Kərar dəmir yolu stansiyasını ələ keçiriblər

15 iyul 1918 – Cümhuriyyətin hökuməti azərbaycanlılara qarşı soyqırımı cinayətlərinin araşdırılması üçün Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası yaradıb. Komissiya 1918-ci ilin mart qırğınları ilə yanaşı, XX əsrin əvvəlindən ermənilərin azərbaycanlılara qarşı törətdikləri digər qətliamlar haqqında çoxsaylı materiallar toplamış, Cümhuriyyət hökumətinin qərarı ilə 31 mart “Soyqırımı günü” elan edilmişdi. Azərbaycanın sovetləşməsindən sonra bu tarix gizlədildi

20 iyul 1918 – Cümhuriyyətin və türk (Osmanlı) qüvvələrinin Nuru paşanın komandanlığı altındakı birgə Qafqaz İslam Ordusu daşnak-bolşevik “Bakı Kommunası” qoşunlarına daha bir zərbə endirərək Şamaxı şəhərini azad ediblər. Bu arada türk qoşunları cənubdan (indiki Neftçala rayonu ərazisi) Bakı istiqamətinə irəliləməyə başlamışdı

6 sentyabr 1918 – Azərbaycan Cümhuriyyətinin nümayəndə heyəti İstanbulda Osmanlı dövlətinin rəhbərliyi ilə görüşüb.Milli Şuranın sədri M.Rəsulzadə, “Müsavat” fraksiyasının üzvü X.Xasməmmədov və general S.Səfikürdskinin daxil olduğu heyət Osmanlının yeni sultanı VI Mehmet Vahdettin tərəfindən qəbul edilib. Bu, Cümhuriyyətin rəsmi heyətinin ilk xarici səfəri idi. Osmanlı hərbi rəhbərliyinin (Ənvər paşa) də iştirak etdiyi görüşdə Cümhuriyyətə hərbi yardım və Bakının azad olunması məsələsi əsas mövzu olub. Bu görüşdən sonra Bakının azad olunması barədə həlledici hücum barədə qərar verildi

1918-ci il sentyabrın 15-də baş verən ağır döyüşlərdən sonra, Azərbaycan Demokratik Respublikasının milli ordusunun və Nuru Paşanın başçılıq etdiyi Osmanlı Türk İslam Ordusunun hissələri Bakını bolşevik, erməni-daşnak və ingilis hərbi dəstələrindən azad etmışdir və müstəqil Azərbaycan hökuməti Bakıya köçmüşdür.

28 may 1919 – Əlimərdan bəy Topçubaşovun başçılıq etdiyi Azərbaycan nümayəndə heyəti Paris sülh konfransında ABŞ prezidenti Vudro Vilsonla görüşərək Xalq Cümhuriyyətinin tanınmasını xahiş edib. Antitürk və ermənipərəst mövqeyi ilə seçilən Vilson bu xahişi rədd edib

16 iyun 1919 – Azərbaycanla Gürcüstan arasında hərbi müttəfiqlik paktı imzalanıb. Razılaşmaya əsasən, Azərbaycan gürcü tərəfə neft verməklə əvəzində silah və texnika almağa başladı. Hərbi pakta görə, tərəflər Rusiyanın hərbi təcavüzünə qarşı bir-birinə dəstək verməli idilər. Lakin 1920-ci ilin aprelində bolşevik Rusiyasının Azərbaycana hücumu zamanı Gürcüstan bu öhdəliyə deyil, özünün müstəqilliyinin tanınması barədə ruslarla separat danışıqlara üstünlük verdi.

Ərazisi[redaktə | əsas redaktə]

İnzibati-ərazi vahidləri

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Xarici İşlər Nazirliyinin 1919-cu il Paris Sülh Konfransında təqdim etdiyi rəsmi xəritə.

Azərbaycan Cümhuriyyətinin ərazisi haqqında ilk dəfə İstiqlal bəyannaməsində bəhs edilmişdi. Həmin sənəddə göstərilirdi ki, Cənub-Şərqi Zaqafqaziyanı əhatə edən Azərbaycan tamhüquqlu müstəqil dövlətdir, Lakin yenicə yaranmış Cənubi Qafqaz respublikalarının əraziləri və sərhədlərinin konkretləşdirilməsi ciddi problemlərlə qarşılaşdı. Azərbaycan və Erməni Milli Şuraları arasında sərhəd məsələləri üzrə danışıqların nəticəsi Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci il 29 may tarixli iclasında müzakirə edildi. Səs çoxluğu ilə İrəvan Ermənistan Respublikasına güzəşt edildi və onun paytaxtı kimi tanındı. Həmin qərar qəbul olunarkən hər iki respublikanın gələcəkdə konfederasiya şəklində birləşəcəyi, Ermənistanın Qarabağın dağlıq hissəsinə olan əsassız iddiadan əl çəkəcəyi və başqa məsələlər nəzərə alınmışdı. Lakin tarix bu addımın yanlış olduğunu göstərdi. Ermənilər həmin güzəştlərdən istifadə edərək, yeni-yeni ərazi iddiaları irəli sürdülər. İrəvan quberniyasında, Qarayazıda olan Azərbaycan hərbi hissələrinin 24 saat müddətində oradan çıxarılması haqqında ultimatum verdilər, azərbaycanlılara qarşı yeni soyqırımları həyata keçirməyə başladılar və bununla, həmin əraziləri zor gücünə ələ keçirməyə cəhd göstərdilər.

Azərbaycanla Gürcüstan arasında da sərhəd mübahisələri vardı. Gürcüstan hökuməti keçmiş Tiflis quberniyasına daxil edilmiş Azərbaycan torpaqlarını – Borçalı, Qarayazı və Sığnax mahallarını Azərbaycana qaytarmaqdan boyun qaçırdı. Gürcü silahlı qüvələri alman hərbi dəstələri ilə birləşərək, 1918-ci il iyunun əvvəllərində Borçalıya daxil oldular. Ayın 14-də Azərbaycanın Xarici Işlər Nazirliyi azərbaycanlıların məskunlaşdığı Borçalıya və digər ərazilərə birləşmiş gürcü-alman hərbi qüvvələrinin yeridilməsinə qarşı nota verdi, sərhəd məsələsinin siyasi yolla həll olunmasını təklif etdi. Gürcüstan hökuməti buna razılıq vermədi. Cənubi Qafqaz respublikaları arasındakı ərazi mübahisələri daha kəskin şəkil almağa başladı. Buna görə də həmin problemin beynəlxalq İstanbul konfransında müzakirə edilməsi qərara alındı. 1918-ci ilin noyabrında Əlimərdan bey Topçubaşovun Antanta dövlətlərinin İstanbuldakı nümayəndələrinə göndərdiyi xüsusi memorandumda Azərbaycanın ərazisi müəyyənləşdirilirdi. Bu məsələ daha geniş şəkildə-Paris sülh konfransındakı Azərbaycan sülh nümayəndəliyinin tələblərində də əks olunmuşdu. Həmin sənədə əsasən, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti aşağıdakı əraziləri əhatə edirdi: Bakı quberniyası (Bakı dairəsi ilə birlikdə Bakı qəzası, Cavad qəzası, Göyçay qəzası, Şamaxı qəzası, Quba qəzası, Lənkəran qəzası); Yelizavetpol (Gəncə) quberniyası (Yelizavetpol, yəni Gəncə qəzası, Cavanşir qəzası, Nuxa qəzası, Ərəş qəzası, Şuşa qəzası, Qaryagin, yəni Cəbrayıl qəzası, Zəngəzur qəzası, Qazax qəzası (bu ərazinin üçdə birini təşkil edən dağlıq hissəsi Azərbaycan və Ermənistan arasında mübahisəli ərazi kimi qalırdı)); İrəvan quberniyası (Naxçıvan qəzası, Şərur-Dərələyəz qəzası, Sürməli qəzası, habelə Yeni Bəyazid qəzası, Eçmiədzin ve Aleksandropol qəzalarının bir hissəsi); Tiflis quberniyası (Borçalı qəzası, Tiflis ve Sığnax qəzalarının bir hissəsi); Zaqatala mahalı; Dağıstan vilayəti (Kürə ve Samur nahiyələrini əhate eden ərazinin bir hissəsi, habele Dərbənd şəhəri və onun ətrafı da daxil olmaqla, Qaytaq-Tabasaran qəzasının bir hissəsi). Bundan başqa, Azərbaycan Cümhuriyyəti Tiflis quberniyasındakı Axalsıx qəzasının Batum, xüsusən Qars əyalətlərini də öz ərazisinə daxil etməyə xüsusi əhəmiyyət verirdi.

Lakin ərazi məsələlərini dinc yolla həll etmək mümkün olmadı. Birinci dünya müharibəsində məğlub olan Osmanlı imperiyası hərbi qüvvələrini Cənubi Qafqazdan çıxaran kimi ermənilər daha da fəallaşdılar, ərazi iddiası ilə 1918-ci ilin sonunda Gürcüstanla aparılan müharibə nəticəsində Borçalı mahalında Lorini və onun ətraflarını zəbt etdilər. Ermənistan Azerbaycanın tarixi torpaqlarına olan iddialarını həyata keçirmək üçün Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan və digər ərazilərdə soyqırımlarını daha da genişləndirdi. Naxçıvanda bu siyasətin qarşısını almaq üçün 1918-ci ilin noyabrında Araz Türk Cümhuriyyəti yaradıldı və bu Cümhuriyyət sonra Cənub-Qərbi Qafqaz Demokratik Cümhuriyyəti ilə birləşdirildi. Cənubi Qafqaz dövlətləri arasındakı ərazi mübahisələrini müzakirə etmək üçün, nəhayət, 1919-cu il aprelin 25-də Tiflisdə konfrans çağırıldı. Lakin konkret nəticə verməyən Tiflis konfransı da iyunda işini dayandırdı.

Son dərəcə mürəkkəb beynəlxalq və daxili vəziyyətə baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərazi və sərhəd məsələlərinə həyati əhəmiyyət verirdi. Cümhuriyyət Hökuməti Cənubi Qafqazdakı bütün tarixi Azərbaycan torpaqlarını öz nəzarəti altında saxlamağa çalışırdı. 1920-ci ilin ünvan – təqvimində Xarici İşlər Nazirliyinin təqdim etdiyi xəritə və məlumatlar əsasında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ərazisini əks etdirən cədvəl nəşr olunmuşdu.

Göründüyü kimi, Cümhuriyyətin ərazisi 113,9 min kv. km-ə bərabər idi (o cümlədən, mübahisəsiz ərazi 97,3 min kv. km; mübahisəli ərazi 16,6 min kv. km).Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaşadığı qısa dövr ərzində ərazisini və sərhədlərini qorumaq sahəsində mühüm işlər gördü. Lakin Aprel işğalı (1920) və Azerbaycan Xalq Cümhuriyyətinin devrilməsindən sonra Sovet Rusiyasının yeritdiyi ayrıseçkilik siyasəti nəticəsində Azərbaycan əraziləri daha da azaldıldı. Yeni yaradılan Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının sərhədləri 86,6 min kv. km müəyyən edildi. Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərazisinin 27,2 min kv. km-i Azərbaycan xalqının əlindən alındı.

Görkəmli dövlət xadimləri

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin birinci bayrağı

İstiqlal Bəyannaməsi

Azərbaycan Demokratik Respublikasının İstiqlal Bəyannaməsi

Azərbaycan Demokratik Respublikası Parlamentinin birinci iclası, 1918-ci il

Azərbaycan Demokratik Respublikası Parlamentinin birinci iclası, 1918-ci il

İstiqlal Bəyannaməsi bütün türk-müsəlman dünyasında, ümumiyyətlə bütün Şərqdə ilk dəfə olaraq demokratik parlamentli müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaradılmasını xəbər verirdi. Azərbaycan Milli Şurasının İstiqlal Bəyannaməsində deyilirdi:

  1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqı hakimiyyətə malik olduğu kimi, Cənub-Şərqi Zaqafqaziyanı əhatə edən Azərbaycan da tam hüquqlu müstəqil bir dövlətdir.
  2. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin idarə forması Xalq Cümhuriyyətidir.
  3. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün millətlərlə, xüsusilə qonşu olduğu millətlər və dövlətlərlə mehriban münasibətlər yaratmaq əzmindədir.
  4. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti milliyyətindən, dinindən, sinfindən, silkindən və cinsindən asılı olmayaraq öz sərhədləri daxilində yaşayan bütün vətəndaşlarının hüquqlarının təminatçısıdır.
  5. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti öz ərazisi daxilində yaşayan bütün millətlərin sərbəst inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır.
  6. Müəssislər Məclisi toplanıncaya qədər Azərbaycanın başında xalqın seçdiyi Milli Şura və Milli Şura qarşısında məsuliyyət daşıyan Müvəqqəti hökumət durur.[4]t6

Azərbaycan hökumətinin tərkibi

I kabinə: 28.05.1918 – 17.06.1918

  1. Nazirlər Şurasının sədri və daxili işlər naziri – F.Xoyski (bitərəf).
  2. Hərbi nazir – X.SuItanov (müsavat).
  3. Xarici işlər naziri – M.H.Hacınski (müsavat).
  4. Maliyyə və xalq maarifi naziri – N.Yusifbəyli (müsavat).
  5. Ədliyyə naziri – X.Xasməmmədov (müsavat).
  6. Ticarət və sənaye naziri – M.Y.Cəfərov (bitərəf, sonra -müsavat).
  7. Əkinçilik və əmək naziri – Ə.Şeyxülislamzadə (Hümmət).
  8. Yollar, poçt və teleqraf naziri – X.Məlikaslanov (bitərəf).
  9. Dövlət müfəttişi – C.Hacınski (sosialist).

II kabinə: 17.06.1918-07.12.1918

  1. Nazirlər Şurasının sədri və ədliyyə naziri – F.Xoyski (bitərəf).
  2. Xarici işlər naziri – M.Hacınski (müsavat).
  3. Xalq maarifi və dini etiqad naziri – N.Yusifbəyli (müsavat).
  4. Daxili işlər naziri – B.Cavanşir (bitərəf).
  5. Əkinçilik naziri – X.Sultanov (müsavat).
  6. Səhiyyə və sosial təminat naziri – X.Rəfibəyli (bitərəf).
  7. Yollar naziri – X.Məlikaslanov (bitərəf).
  8. Ticarət və sənaye naziri – A.Aşurov (bitərəf).
  9. Maliyyə naziri – Ə.Əmircanov (bitərəf).
  10. Portfelsiz nazir – Ə.M.Topçubaşov (bitərəf).
  11. Portfelsiz nazir – M.Rəfiyev (müsavat).
  12. Portfelsiz nazir – X.Xasməmmədov (müsavat).

06.10.1918 tarixli kabinədaxili dəyişikliklərdən sonra

  1. Nazirlər Şurasının sədri – F.Xoyski (bitərəf).
  2. Ticarət, sənaye və daxili işlər naziri – B.CavanĢir (bitərəf).
  3. Xarici işlər naziri – Ə.M.Topcubaşov (bitərəf).
  4. Maliyyə naziri – M.H.Hacınski (müsavat).
  5. Xalq maarifi naziri – N.Yusifbəyli (müsavat).
  6. Yollar naziri – X.Xasməmmədov (bitərəf)
  7. Əkinçilik naziri – X.Sultanov (müsavat).
  8. Xalq səhiyyəsi naziri – X.Rəfibəyli (bitərəf)
  9. Poçt-teleqraf naziri – A.Aşurov (bitərəf)
  10. Sosial təminat və dini etiqad naziri – M.Rəfiyev (müsavat)
  11. Hərbi işlər üzrə müvəkkil – G.Ziyadxan (bitərəf)
  12. Dövlət müfəttişi – Ə.Əmircanov (bitərəf).

III kabinə: 24.12.1918 -14.03.1919

  1. Nazirlər Şurasının sədri və xarici işlər naziri – F.Xoyski (bitərəf).
  2. Daxili işlər naziri – X.Xasməmmədov (müsavat)
  3. Maliyyə naziri Ġ.Protasov (Slavyan-Rus Cəmiyyəti)
  4. Yollar naziri – X.Məlikaslanov (bitərəf)
  5. Ədliyyə naziri – T.Makinski (?)
  6. Maarif və dini etiqad naziri – N.Yusifbəyli (müsavat)
  7. Poçt-teleqraf və əmək naziri – A.Səfikürdski (sosialist)
  8. Hərbi nazir – S.Mehmandarov (bitərəf)
  9. Sosial təminat naziri – R.Xoyski (bitərəf)
  10. Xalq səhiyyəsi naziri – Y.Gindes (Slavyan-Rus cəmiyyəti)
  11. Ticarət və sənaye naziri – M.Əsədullayev (bitərəf)
  12. Dövlət müfəttişi – M.H.Hacınski (16.01.1919 tarixindən – Ə.Həsənov)
  13. Ərzaq naziri – K.Lizqar (Slavyan-Rus cəmiyyəti)
  14. Əkinçilik naziri – X.Sultanov (müsavat)

IV kabinə: 14.03.1919-26.12.1919

  1. Nazirlər Şurasının sədri və daxili işlər naziri – N.Yusifbəyli (bitərəf)
  2. Maliyyə naziri – Ə.Həsənov (bitərəf)
  3. Ticarət və sənaye naziri – A.Əminov (bitərəf)
  4. Xarici işlər naziri – M.Y.Cəfərov (müsavat)
  5. Yollar naziri – X.Məlikaslanov (bitərəf)
  6. Poçt-teleqraf naziri – C.Hacınski (sosialist)
  7. Hərbi nazir – S.Mehmandarov (bitərəf)
  8. Sosial-təminat naziri – V.Klenevski (Slavyan-Rus cəmiyyəti)
  9. Səhiyyə naziri – Abram Dastakov (daşnaksütun)
  10. Maarif və dini etiqad naziri – R.Kaplanov (əhrar)
  11. Əkinçilik naziri – A.QardaĢov (əhrar)
  12. Portfelsiz nazir – X.Amaspür (daşnaksütun)
  13. Dövlət müfəttişi – N.Nərimanbəyli (müsavat)
  14. Ədliyyə və əmək naziri – A.Səfikürdski (sosialist)
  15. Sonralar daxili işlər naziri – X.Xasməmmədov (müsavat)

V kabinə: 24.12.1919 – 01.04.1920

  1. Nazirlər Şurasının sədri – N.Yusifbəyli (müsavat)
  2. Xarici işlər naziri – F.Xoyski – (bitərəf)
  3. Hərbi nazir – S.Mehmandarov (bitərəf)
  4. Daxili işlər naziri – M.H.Hacınski (18.02.1920-dən sonra M.Vəkilov) (birincisi əvvəl müsavat, sonra kommunist M.Vəkilov – müsavat)
  5. Ədliyyə naziri – X.Xasməmmədov (müsavat)
  6. Maliyyə naziri – R.Kaplanov (əhrar)
  7. Maarif və dini etiqad naziri – H.Şaxtaxtinski (05.03.1920-dən sonra
  8. Şahsuvarov, hər ikisi – ittihad)
  9. Əmək və əkinçilik naziri – Ə.C.Pepinov (sosialist)
  10. Yollar naziri, eyni zamanda ticarət, sənaye və ərzaq üzrə müvəqqəti nazir – X.Məlikaslanov (18.02.1920-dən sonra ticarət, sənaye və ərzaq naziri – M.H.Hacınski)
  11. Poçt-teleqraf naziri – C.Hacınski (sosialist)
  12. İctimai təminat və səhiyyə naziri – M.Rəfiyev (müsavat)
  13. Dövlət müfəttişi – H.Məmmədbəyov (ittihad).

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin Tərkibi

Parlamentin sədriƏli Mərdan bəy Topçubaşov
Sədrin I müaviniHəsən bəy Ağayev Sədrin II müaviniMəmməd Yüsif Cəfərov
Sədrin MüaviniSultan Məcid Qənizadə (Qəniyev)
Parlamentin baş katibiBağır bəy Rzayev
KatiblərMehdi bəy Hacınski, Bayram Niyazi Kiçikxanlı

I. Müsavat və Birtərəflər fraksiyası
  1. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
  2. Həsən bəy Ağayev
  3. Nəsib bəy Yusifbəyli
  4. Xəlil bəy Xasməmmədov
  5. Məhəmməd Həsən Hacınski
  6. Abbasqulu Kazımzadə
  7. Musa bəy Rəfizadə
  8. Cavad bəy Məlikyeqanlı
  9. Mehdi bəy Hacınski
  10. Mehdi bəy Hacıbababəyov
  11. Rəhim bəy Vəkilov
  12. Şəfi bəy Rüstəmbəyli
  13. Hacı Səlim Axundzadə
  14. Mustafa Mahmudov
  15. Asəf bəy Şıxəlibəyov
  16. Abuzər bəy Rzayev
  17. Əhməd Həmdi Qaraağazadə
  18. Ağa Əminov
  19. Nəriman bəy Nərimanbəyli
  20. Mirzə Sadıx Axundzadə
  21. Müseyib bəy Axıcanov
  22. Mustafa Vəkilov
  23. Məmməd Bağır Şıxzamanov
  24. Məmməd Əli Rəsulzadə
  25. Murtuza Axundov
  26. Rza bəy Axundov
  27. Məmməd Rza Vəkilov
  28. Cəlil bəy Sultanov
  29. Əşrəf Tağıyev
  30. Məmməd Yusif Cəfərov
  31. Mirzə Əsədullayev
  32. Yusif Əhmədzadə
  33. Baxış bəy Rüstəmbəyov
  34. Fətəli Xan Xoyski
  35. Ağa bəy Səfərəliyev
  36. Əsədulla Əhmədov
  37. Ağa Aşurov
  38. Qulamhüseyin bəy Kazımbəyov
II. İttihad fraksiyası
  1. Qara bəy Qarabəyli
  2. Mir Yaqub Mehdiyev
  3. Qazı Əhməd bəy Məmmədov
  4. Cəmil bəy Ləmbəranski
  5. Bəhram bəy Vəzirov
  6. Sultan Məcid Qənizadə
  7. Həmdulla əfəndi Əfəndizadə
  8. Zeynal bəy Vəzirov
  9. Heybətqulu bəy Məmmədbəyli
  10. Əli bəy Zizikski
  11. Qra bəy Əliverdilər
  12. Əsəd bəy Əmirov
  13. İsgəndər bəy Axundov
III. Əhrar fraksiyası
  1. Aslan bəy Qardaşov
  2. Hacı molla Əhməd Nuruzadə
  3. Muxtar əfəndi Əfəndizadə
  4. Qərib Kərimoğlu
  5. Bayram Niyazi Kiçikxanlı
IV. Sosialistlər fraksiyası
  1. Səməd ağa Ağamalıoğlıu
  2. Əli Heydər Qarayev
  3. Qasım bəy Camalbəyov
  4. Hacı Kərim Sanılı
  5. Əhməd bəy Pepinov
  6. Camo bəy Hacınski
  7. Rza bəy Qaraşarlı
  8. Aslan bəy Səfikürdlü
  9. İbrahim Əbilzadə
  10. Bağır Rzayev
  11. Vladislav Bakradza
  12. Əkbər Şeyxulislamzadə
  13. İbrahim İsmayılzadə
V. Bitərəflər
  1. Bəhram bəy Axundov
  2. Behbud bəy Cavanşir
  3. Əbdüləli bəy Əmircanov
VI. Müstəqillər
  1. Əli Mərdan bəy Topçubaşov
  2. Səməd bəy Mehmandarov
  3. Xudadat bəy Məlikaslanov
  4. Bababəy Qəbulzadə
VII. Sol müstəqil
  1. Abdulla bəy Əfəndizadə
VIII. Slavyan – Rus İttifaqı fraksiyası
  1. Viktor Klanevski
  2. Basili Kravcenko
  3. Cerqey Remizov
  4. Fyodor Kotılevski
IX. Milli azlıqlar fraksiyası
  1. Lorens Kun
  2. Moisey Quxman
  3. Stanislav Vonsovic
  4. Vasil Kujim
X. Erməni fraksiyası
  1. Arşak Paronyan
  2. Yervan Taqionosov
  3. İsaq Xocayev
  4. Stepen Toqionosov
  5. Georgi Şahnazarov
XI. Daşnaksütyun fraksiyası
  1. Arşak Malxazyan
  2. Xoren Amaslür
  3. Poqos Cubarlı
  4. Abqar Papyan
  5. Aleksandr Ter-Azeryan
  6. Bogdan Balayans

İslahatları

Vicdan azadlığı

Azərbaycan Demokratik Respublikası rəhbəri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi ilə ruhani idarələrini müsəlman məmurlarına həvalə etməklə Tiflis şəhərindəki ruhani idarələrinin bazasında Bakıda vahid, müsəlman ruhani idarəsinin yaradılması qərara alındı.

Azərbaycan Demokratik Respublikası hökuməti müsəlmanlar üçün Qafqaz müsəlmanlarının vahid ruhani idarəsinin yaradılmasına nail oldu. 1918-ci il dekabrın 11-də çar hökuməti orqanlarının təyin etdiyi Qafqaz Şeyxülislamı M.Ə.Pişnamazzadə vəzifəsindən istefa verdi. Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti sosial təminat və dini etiqad naziriMusa bəy Rəfiyevin sərəncamı ilə 48 yaşlı axund Ağa Əlizadə Qafqaz müsəlmanlarının birgə ruhani idarəsinin sədri, Şeyxülislam təyin edildi. Yeni Şeyxülislam məzhəb ayrıseçkiliyini rədd edən, mütərrəqi fikirli, milli heysiyyəti güclü olan, parlamentin işinə kömək edən bir şəxs idi.

İlk dəfə Azərbaycan Demokratik Respublikasının suverenliyinin elan edildiyi binaya vurulan lövhə, Tiflis

Molla Ağa Əlizadə Azərbaycanda ilk Demokratik Respublikanın yaranmasını ürəkdən alqışlayan din xadimlərindən idi. Azərbaycan Demokratik Respublikası yaranmasının birinci ildönümü münasibətilə o demişdir:

“Azadlığı yalnız müstəqil yaşamaq yolu ilə qorumaq və müdafiə etmək olar. Öz əqidəsini və fikrini şövqlə söyləmək və öz bəşəri iradəsini ifadə etmək yalnız müstəqil ölkədə mümkündür. Asılı olmayan tədris ocaqlarında — orta və ali məktəblərdə ölkənin camaatının faydalana biləcəyi bütün biliklərə yiyələnmiş şüurlu adamlar yetişər. Allah-təalanın buyruqlarını yalnız ölkənin istiqlaliyyəti şəraitində müvəffəqiyyətlə intişara yetirmək olar. İstiqlal hər bir tayfaya və hər bir şəxsiyyətə lazımdır”.

Bu zaman Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti vicdan azadlığını təmin etmək sahəsində ilk addımlarını atırdı.

1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan milli şurasının müstəqillik haqqında qətnaməsində qeyd edilirdi ki, vətəndaşların hüququ, siyasi, dini azadlıqları təmin edilir, müstəqil Azərbayacan dövləti qeyri dini, demokratik quruluşa malik olan ölkədir. Qətnamədə deyilirdi:

“Azərbaycan Demokratik Respublikası milliyyətindən, dinindən, ictimai vəziyyətindən, cinsindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşları öz hüdudları daxilində vətəndaşlıq və siyasi hüquqlarla təmin edir”.

1918-ci il dekabrın 7-də Bakıda Azərbaycan parlamenti öz işinə başladı. Parlamentin iclaslarında heç bir dini ayin (dua oxunması və s.) icra edilmədi. Bütün dinlərdən olan deputatlar bərabər hüquqlu nümayəndə səlahiyyətinə malik idilər. Dinə münasibətindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşlar Azərbaycan Demokratik Respublikasının bərabər hüquqlu əhalisini təmsil edirdilər. Milli mənlik duyğusunun güclənməsi ilə başlanan dirçəliş ümummilli vicdanı oyatmaya bilməzdi.

Göründüyü kimi, Azərbaycan Demokratik Respublikasının Milli Şurası, sonra isə Parlamenti və Hökuməti mövcud olduğu qısa müddət ərzində iqtisadi, ictimai-siyasi və sosial həyatın müxtəlif sahələrinə aid çoxlu tale yüklü islahatlar həyata keçirmiş, müstəqil Azərbaycan dövlətinin formalaşıb möhkəmlənməsi üçün misilsiz işlər görmüşdür. İqtisadi, siyasi-ictimai və sosial münasibətlər sahələrində vətəndaşların hüquqlarının təmin edilməsinə yönəldilmiş qərar və tədbirlərin tərkibində əhalinin vicdan azadlığı məsələləri xüsusi yer tuturdu.

Azərbaycan Demokratik Respublikası hökuməti və parlamenti vicdan azadlığı haqqında ayrıca dekret və ya qərar qəbul etməyə imkan tapmasa da, onun bu problemə ən demokratik mövqeyi aydın idi. Azərbaycan Demokratik Respublikasının uğurları və faciələri, tarixi dərsləri, dini etiqad və vicdan azadlığı sahəsində təcrübəsi bu günümüz üçün çox marağlıdır.[6]

27 aprel 1920 – Bolşevik Rusiyasının 11-ci ordusu Bakıya daxil olub. Bu vaxt Xalq Cümhuriyyətinin ordu hissələri Qarabağda və Gəncəbasarda qiyamçı erməni qüvvələri ilə döyüşdə idi, azsaylı sərhəd qoşunları isə rus ordusuna müqavimət göstərə bilməmişdi. Bolşevik rəhbərliyi – Azərbaycan K(b)P MK və Rusiya K(b)P Qafqaz Diyar Komitəsinin Bakı Bürosu hakimiyyəti təhvil vermək barədə Xalq Cümhuriyyətinin parlamentinə ultimatum verib. Vəziyyəti real dəyərləndirən parlament gərgin müzakirələrdən sonra ultimatumla razılaşıb və axşam saat 23.45-də hakimiyyətin kommunistlərə verilməsi barədə qərar qəbul edilib. Parlamentin qərarında Azərbaycanın istiqlalının və ərazi bütövlüyünün qorunması, Milli Ordunun saxlanılması, siyasi partiyalara fəaliyyət azadlığı, Cümhuriyyətin dövlət xadimlərinə təqiblərin olmaması barədə şərtlər yer almışdı. Lakin bolşeviklər bu şərtlərin heç birini saya salmadı.

Bundan sonra Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası yaradıldı.

Xarici ölkələrin ADR-də yerləşən nümayəndəlikləri

Ukrayna nümayəndəliyinin binası və Mirzəbəyov qardaşlarının malikanəsində yerləşən Ukrayna Milli Şurası. İstiqlaliyyət küçəsi, 8

Ölkə Nümayəndənin adı Ünvan
Böyük Britaniya Vice Consul Gevelke Kladbisshenskaya küçəsi, 11.
Ermənistan Diplomatik nümayəndə G.A. Bekzadyan 28 may küçəsi, 5
Belçika Konsul Ayvazov Gorchakovskaya küçəsi, 19
Yunanıstan Konsul Koussis Gogolevskaya küçəsi
Gürcüstan Diplomatik nümayəndə N.S. Alışbey Politseyskaya küçəsi, 20
Danimarka E.F. Bisrinq Birzhevaya küçəsi, 32. Elektricheskaya Sila şirkətinin binası
İtaliya Konsul Enrico Ensom Molokanskaya küçəsi, 35.
Litva Konsul Vikenti İosifoviç Mitskeviç(litvaca: – Vincas Krėvė-Mickevičius;

Azərb: – Vintsas Kreve-Mitskəviçyus)

Pozenovskaya küçəsi, 15
İran Consul Saad Ul Vizirov Gubernskaya küçəsi,
Polşa Konsul S. Rylsky Politseyskaya küçəsi, 15
ABŞ Konsul Randolf Krasnovodskaya küçəsi, 8
Ukrayna Konsul Golovan İstiqlaliyyət küçəsi, 8. Mirzəbəyov qardaşlarının evi
Finlandiya Konsul Vegelius Balaxanı ərazisi. Nobel qardaşlarının ofisi
Fransa Konsul Emelyanov Vodovoznaya küçəsi.
İsveçrə Konsul Clateau Birzhevaya küçəsi. 14
İsveç Konsul R.K. Vander-Plouq Gubernskaya küçəsi

Təhsil islahatları

Böyük mesenat Hacı Zeynalabdin Tağıyevin milləti üçün açdığı işıqlı yolu Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR) hökuməti davam etdirdi. Cümhuriyyət parlamenti xalq maarifinin inkişafına çox mühüm təkan verən ilk tədbirlərdən birini – 1918-ci il 27 iyun tarixli qərarı qəbul etdi. Qərara əsasən Azərbaycan-türk dili dövlət dili elan edildi. Lakin ana dilini mükəmməl bilən ixtisaslı kadrların olmaması qərarın həyata keçirilməsini çətinləşdirirdi. Buna görə də inzibati idarə orqanlarında, məhkəmə işində və başqa sahələrdə Azərbaycan dilini bilən ixtisaslı kadrlar hazırlanana qədər müvəqqəti olaraq rus dilindən istifadəyə yol verilirdi. Cümhuriyyət hökuməti milli kadrların yetişdirilməsinə, bu sahədə təhsilin tamamilə yenidən qurulmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Təhsil sahəsində həyata keçirilən ilk mühüm tədbir məktəblərin milliləşdirilməsi oldu. Hacı Zeynalabdin Tağıyev təhsil, maarif, mədəniyyət, mətbuatla bağlı həyata keçirilən bütün tədbirlərdə iştirak edir, son qəpiyini də əsirgəmirdi.[7]

Azərbaycan hökumətinin 1918-ci il 28 avqust tarixli qərarında göstərilirdi ki, bütün ibtidai tədris müəssisələrində təhsil şagirdlərin ana dilində aparılmalı və dövlət dili olan Azərbaycan dilinin tədrisi icbari surətdə həyata keçirilməlidir. Azərbaycan dilini bilməyən şagirdlər üçün üçüncü və dördüncü siniflərdə Azərbaycan dili intensiv şəkildə tədris olunurdu ki, 2 ildən sonra həmin şagirdlər artıq ana dilində təhsillərini davam etdirə bilsinlər.

Xalq təhsilini milli möhkəm zəmin üzərində yenidən qurmaq üçün ixtisaslı müəllim kadrlarına və dərs vəsaitinə böyük ehtiyac var idi. O dövrdə ölkədəki mövcud müəllim kadrları ilə bu işin öhdəsindən gəlmək mümkün deyildi. Bu vəzifəni yerinə yetirmək üçün başlıca yol Türkiyədən müəllim dəvət etmək və qısamüddətli kurslarda Azərbaycan dilində savadlı olan şəxslərdən müəllim kadrları hazırlamaq idi. 1918-ci il iyulun 23-də Azərbaycan hökuməti ölkənin tədris müəssisələri üçün Türkiyədən müəllim kadrları dəvət etmək və dərs vəsaiti tədarükü haqqında xüsusi qərar qəbul etdi. Türkiyə həyatı ilə yaxından tanış olan Əhməd bəy Ağayevin bu məqsədlə İstanbula ezam edilməsi Xalq Maarifi Nazirliyinə tövsiyə olundu.[8] Millətinin hər dərdinə qalan Hacı yenə də xeyir işin başında oldu. Cümhuriyyət qurucuları həm onun təcrübəsindən, həm də maddi dəstəyindən yararlandılar.

Tədris müəssisələrinin milliləşdirilməsinin və genişləndirilməsinin daha uğurla həyata keçirilməsi üçün 1919-cu ilin yayında ibtidai və orta məktəblərin aşağı siniflərini müvafiq milli kadrlarla təmin etmək məqsədilə qısamüddətli pedaqoji kurslar təşkil olunur. Hökumətin qərarına görə bu məqsədlə Xalq Maarifi Nazirliyinin sərəncamına 2 milyon 390 min manat vəsait ayrılır. Bakı, Gəncə və Nuxada kişi və qadın, Şuşa, Qazax, Qusar, Salyan və Zaqatalada kişi pedaqoji kursları açılır. Hər kursda ən azı 50 nəfər müdavim təhsil alır. Kursları bitirənlərin demək olar ki, hamısına məktəblərdə müəllim yeri verilirdi. Cümhuriyyət hökuməti dərs vəsaitlərinin hazırlanması və nəşrinə də ciddi diqqət yetirirdi. Bunun üçün Maarif Nazirilyinin xüsusi komissiyası təşkil edilmişdi. 1919-cu ildə “Türk əlifbası”, “Təzə elmi hesab”, “İkinci il”, “Yeni məktəb”, “Ədəbiyyat dərsləri”, “Müntəxəbat”, “Türk çələngi”, “Tarixi-təbii”, “Rəhbər cəbr” dərslikləri nəşr olunurdu. Dərsliklərin hazırlanmasında Azərbaycan maarf və ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri Firudin bəy Köçərli, Hüseyn Cavid, Mahmud bəy Mahmudbəyov, Abdulla Şaiq, Camo bəy Cəbrayılbəyli, Səməd ağa Ağamalıoğlu, Fərhad Ağazadə, Ağa bəy İsrafilbəyov, Abdulla bəy Əfəndizadə və başqaları fəal iştirak edirdilər. Azərbaycan parlamentinin 1919-cu il 18 sentyabr tarixli qərarı ilə türk dilində yeni kitablar almaq üçün Xalq Maarfi Nazirliyinin sərəncamına 1 milyon manat vəsait ayrılır.

Azərbaycan hökumətinin həyata keçirdiyi tədbirlər nəticəsində artıq 1919-cu ilin əvəllərində ölkədə dövlət hesabına 637 ibtidai məktəb və 23 orta ixtisas təhsilli məktəb fəaliyyət göstərirdi. Orta məktəblər arasında 6 kişi və 4 qadın gimnaziyası, 5 realnı məktəb, 3 müəllimlər seminariyası, 3 müqəddəs Nina qız tədris müəssisəsi, politexnik məktəb və kommersiya məktəbi var idi. 1919-cu ilin əvvəllərində Bakı qadın müəllimlər seminariyası kişi müəllimlər seminariyasına çevrildi. Atalar-analar artıq heç nədən çəkinmədən qızlarını məktəbə göndərirdilər. Hökumət xalqın milli ənənələr, vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunmasında mühüm rol oynayan muzeylərin, digər maarif və sənət ocaqlarının açılması sahəsində də mühüm tədbirlər həyata keçirirdi

 

 

MÜƏLLİF:MƏQALƏ AZƏRBAYCANLI WİKİPEDİAÇILAR TƏRƏFİNDƏN DƏRC OLUNMUŞDUR.MƏLUMAT VƏ FOTOLARIN TOPLANILMASI-NƏCMƏDDİN QULUZADƏ